Naar het overzicht
van stukken over de CRISIS in 1829





De ontlasting, eerst van eene witte stof, veel gelijkende naar gekookte stijfsel; vervolgens wordt dezelve eenigzints, en van tijd tot tijd méér bloedig, en eindelijk bij sommigen, welke dan ook meestal bezwijken, van eene groenachtige kleur


Op 16 december 1828 dient de president van de Drentse geneeskundige commissie J.A. van der Sluis een rapport in bij de gouverneur van Drenthe. Hij refereert daarin aan eerdere rapporten van hem de dato 3 december en 10 december, maar die heb ik niet gezien. Het rapport bevindt zich in invnr 95. Hoewel terloops vermeld lijkt mij belangrijk dat de ziekte 'ontstaat door gevatte koude'. Onderaan staat een klein verklarend woordenlijstje.


Assen, 16 December 1828

Vervolgende mijn berigt van 10 dezer, heb ik de eer U Hoog Edel Gestr: te informeren, dat ik op gisteren nogmaals de zieken in het 3e gesticht der Maatschappij van Weldadigheid te Veenhuizen, heb bezocht, en bevonden dat de ziekte, ofschoon niet verërgerd, toch ook weinig verminderd is, zoo als UHEdGestr: ten aanzien van het getal der lijders, uit bijgevoegd staatje zal ontwaren, eenigen der vijftien aan de roode loop laborerende kinderen, verkeerden in eenen gevaarvollen toestand.

De kinderen welke door laats gemelde ziekte werden aangetast, klagen vooraf meestal over vliegende pijnen in het hoofd, de zijden en andere deelen des ligschaams, hierna fixeert de pijn onder de navel, en bij enkelden ook in de bovenbuik in welke geval, er braking mede gepaard gaat,

één paar dagen later, begint de ontlasting, eerst van eene witte stof, veel gelijkende naar gekookte stijfsel; vervolgens wordt dezelve eenigzints, en van tijd tot tijd méér bloedig, en eindelijk bij sommigen, welke dan ook meestal bezwijken, van eene groenachtige kleur;

de pols is klein, frequent, en in het eerste stadium eenigzints gespannen;- de tong is zuiver rooder dan in den gezonden staat;-

de huid droog, de oogen helder, de buikpijnen vermeerderen op de aanraking, en verheffen zich tegen den avond en nacht, wanneer ook de ontlasting sterker wordt van uitwazeming. Zoo die plaats heeft, ondervindt men de beste gevolgen.

Uit de opgegeven Sijmptomata consteert, dat de beschrevene ziekte, zoo als zulks ook met de heerschende hijdrops anasarca het geval is, ontstaat door gevatte koude, zoo dat de Dysenterie hier, als altijd Catharchus intestinorum is, zijnde ten dezen, van eenen inflammatoiren aard, welke inflammatie in het eerste stadium actif is.

Dat er inflammatie aanwezig is, blijkt reeds uit de vier lijken-openingen, waaromtrent bij mijn eerste berigt, dato 3den dezer, verslag is gedaan, en nog duidelijker uit twee anderen, door den Med. Doctor Sasse, na dien tijd verrigt, hierin was de milt aanmerkelijk vergroot, hard en vermillioen kleurig, de glandulae meseraïsae (??) verhard, de intestina tenia aanmerkelijk vernaauwd, de cra (??) met bloed beloopen, het coecum aanzienlijk uitgezet, het rectum verhard en verdikt, en de anus zwart.

Reeds bij mijn eerste bezoek der lijders, was ik bedacht, om de inflammatie door bloedontlasting te keer te gaan, en ried den Heer Sasse, om hirudines te appliceren, dezelve beweerde echter, dat de inflammatie passif was, en dacht voor al op grond der gunstige gevolgen daar van ondervonden met de aangevangene geneeswijze te continueren; hoofdzakelijk om laatstgemelde redenen, en, vermits de loop eener ziekte bij een eerste bezoek, nimmer zoo zeker als vervolgens kan worden beöordeeld, beruste ik toen in het voorstel van den Heer Sasse, docht vondt mij, bij mijne opvolgende reis allezins genoopt, de aanbeveling van het gebruik der bloedzuigers te herhalen; -

Gisteren echter ontwarende, dat ten dien aanzien, niet geheel aan mijn verlangen was voldaan, heb ik daarop bij den Heer Sasse ernstig aangedrongen, en denzelven mijne gronden daarvoor bij herhaling breedvoerig geëxpliceerd, ten gevolge, waarvan dezelve dan nu stellig heeft beloofd, bij die lijders, welke met pijnen bezocht waren, bloedzuigers te zullen aanwenden.

Ook ten aanzien van het gebruik der Calomel in het begin der ziekte, kan ik mij met den Med: Dr: Sasse niet wel verëenigen, vermits ik van gevoelen ben, dat alléén in passive inflammatie de mercurialia behooren te worden gebezigd, dan sommige der beste Aucteuren stemmen daaromtrent niet ten vollen met mij in, en heb ik dienaangaande dus allêen aan den Heer Sasse mijne denkwijze opengelegd, zonder er op aan te dringen, om dien overeenkomstig te werk te gaan.-

Met genoegen ontwaarde ik echter, dat de fl: arnica niet meer wierden aangewend, maar alleen oleasae en mucilag inosa.

Bij het Persoonlijk onderzoek, den 10 dezer, ten aanzien der voeding, kleeding, ligging en andere verzorging der Weezen in gemeld Gesticht gedaan, is mij gebleken, dat, zoo wel de Spijzen, welke voor dien middag, waren bereid, als het aanwezige zoogenaamde aardappelen brood, (uit Rogge en aardappelen bestaande), een zeer smakelijk en gezond voedsel waren, en dat eenen grooten voorraad van overheerlijke levensmiddelen in magazijn en kelder, in den besten staat voorhanden was.-
dat de kinderen doelmatig worden gekleed, dat voor de ligging en dekking naar wensch is gezorgd;

ik moet hier wel is waar aan merken, dat de Slaapsteden, niet zoo als in mijn berigt van 7 December ll. ten gevolge misverstand, abusivelijk is opgegeven, bestaan in houten kribben of legersteden, welke alléén, in de zieken zalen gebezigd worden, maar in hangmatten, welke thans zeer doelmatig zijn ingerigt, en voorzien van eene voldoende dekking, eene warme ligging aanbrengen;

Daar mijne komst in het Gesticht niet bekend was, en men geen tijd had, zich op mijn onderzoek voor te bereiden, moet ik veronderstellen, alles in den gewonen staat gevonden te hebben, en dan moet ik verklaren, dat deze verpleging der Kinderen niet alleen geene nadeeligen invloed op hunne gezondheid kan uitoefenen, maar in tegendeel verre boven die van de meeste kinderen onder de geringere Volksklasse te praeferen is;

ook blijkt dat ten duidelijksten daaruit, dat de in het Gesticht heerschende ziekten zonder besmettelijk te zijn, zich ook mededeelen aan de Kinderen der eerste beambten in hetzelve, welke niet zoodanig worden verpleegd, zelfs heeft de tegenwoordige Adjunct Directeur daar aan bereids twee verloren.

Ik blijf dus van gevoelen, dat de oorzaken der ziekten in het Gesticht zelve, in diens ligging moeten worden gezocht, en twijfel  niet, of uit het onderzoek door den Heer fungerende Hoofd Ingenieur dezer Provincie, op UHoogEdGestr order is gesteld, zal geblijken, dat die oorzaken hoofdzakelijk kunnen worden weggenomen.

Opmerkelijk is het mij voorgekomen, dat de kinderen uit sommige oorden aangebragt, eerder dan die uit andere plaatsen gezonden, door de ziekten worden aangetast, zoo waren bij voorbeeld negen kinderen onlangs van het Hoogezand, Provincie Groningen, aangekomen, tot dus verre geheel vrij gebleven;

eene gedetailleerde sterflijst welke mij door de Bestuurders van het Etablissement is toegezegd, zal mij, zoo mijn vermoeden gegrond is, aanleiding geven, UHEDG dien aangaande breedvoeriger te berigten, terwijl ik mij tevens voorstel UHEdGestr: van den verdere stand, en behandeling der zieken van tijd tot tijd verslag te doen.

De president der Prov. Commissie van Geneeskundig onderzoek en toevoorzigt in Drenthe
(Get.) J. A. Sluis

Voor kopij authentiek
Het lid der Gedep: Staten belast met de functie van Griffier
Bij deszelfs afwezigheid
(Geteekend W. H. Hofstede Lg

Voor eensluidend afschrift
De Secretaris-Generaal bij het Ministerie van Binnenlandsche Zaken
Wenckebach

Zoals onderaan te zien, bereikt dit rapport de permanente commissie pas na te zijn gekopieerd door Gedeputeerde Staten van Drenthe en het ministerie van Binnenlandse Zaken.

Voorzover te volgen enkele verklaringen van medische kreten, in volgorde van opkomst:
Hijdrops = oedeem
Catarrhus intestinorum = ontsteking aan de ingewanden
Glandula= klieren
Intestina teniae = spieren rond de ingewanden
Coecum = dikke darm
Hirudines = bloedzuigers
Calomel = kwikchloride
Mercurialia = kwikzilvermiddelen
Oleasae = geneesmiddel met olie als hoofbestanddeel