Post van Weldadigheid

Op het platform www.velehanden.nl vond van 1 april 2015 tot 21 september 2017 het project Post van Weldadigheid plaats. De ingekomen post van de Maatschappij van Weldadigheid van 1818 tot en met 1847 is ingescand en die 135.321 scans werden door 458 vrijwilligers geÔndexeerd. Dat wil zeggen dat ze de handgeschreven stukken doorlazen en de erin voorkomende persoonsnamen noteerden. Die namen staan nu in de genealogische database van het Drents Archief en in de database alle kolonisten.
Tem behoeve van dat project schreef ik elke week een column. Een overzicht van die stukjes staat op deze pagina.
Hieronder staat...

Stukje 10: Johannes van den Bosch

Tussen de post bevindt zich ook het nodige van de oprichter van de Maatschappij van Weldadigheid, Johannes van den Bosch. Brieven, ontwerpen, plannen, reglementen, berekeningen.
Soms is het door iemand in het net overgeschreven. 'Stuart!,' staat er boven een briefje van Johannes aan een klerk met die naam, 'schrijf direkt deze brief in het net over op postpapier. Er zal zoo veel niet in te veranderen zijn, of ik kan dat, ten 1 uur aan 't bureau komende wel helpen veranderen.'
Maar als het zijn eigen handschrift is... tsjah, dan hebben we een probleem. Dat handschrift loopt een beetje weg, dat wordt vlak. Drs. Andrť Huitenga die in 1994-1995 voor mij onderzoek heeft gedaan in het archief van de koloniŽn, zei het een keer heel mooi: 'Het lijkt of zijn gedachten steeds sneller gaan dan zijn pen kan bijhouden'.
Met name de eerste periode van de kolonisatie zijn er brieven van hem vanuit Drenthe of Overijssel waar hij bezig is een kolonie op te richten. Of een gebouw op de Ommerschans of in Veenhuizen, dat dan stelselmatig steeds het grootste gebouw in ons land van dat moment is. Dat gaat dan altijd vergezeld van ingewikkelde rekensommen waarbij de ontginning van het omringende land er voor zal zorgen dat het uiteindelijk helemaal niets kost.
Johannes van den Bosch was nogal een optimist namelijk. Maar eerst en vooral is hij de wandelende daadkracht. Met een onvoorstelbare energie stampt hij koloniŽn uit de grond. Beginnend in 1818 met de proefkolonie Frederiksoord en eindigend in 1825 - want dan is het geld echt op - met het derde en laatste gesticht in Veenhuizen.
Het gaat altijd met de nodige explosiviteit. Bijvoorbeeld bij de eerste stichting van Veenhuizen in 1823. 'Dit kan derhalve volstrekt niet!' is zijn reactie op 7 april als de rest van de permanente commissie hem niet kan bijbenen en besluiten wil uitstellen. 'Het is op dit ogenblik een tijd van handelen, om te delibereren schieten er weinig oogenblikken over.' In de zomer vallen namelijk veel rivieren en vaarten droog en wordt het onmogelijk om bouwmaterialen per schip aan te voeren. 'Wij tobben ons dood en nog komen wij dik≠werf te laat.'
De aanbesteding van het eerste gesticht op zaterdag 10 mei 1823 in het logement te Frederiksoord verloopt niet naar zijn wens. Elf aannemers schrijven in, de bedragen variŽren van 63 tot 75.000 gulden. Te hoog, volgens Johannes. Hij neemt mensen apart en begint te onderhandelen. Beknibbelen op het bestek en op de winst van de aannemer, en binnen een dag heeft hij succes. 'Met Herman Wind overeengekomen wegens het opbouwen van het instituut te Veenhuyzen voor een som van É 53,000-.' In de genealogie Wind -  zie IV 10 - heet de aannemer Harmen Jannis Wind en hij is best een goeie gezien zijn latere staat van dienst.
Als de rest van de permanente commissie hier twijfels bij heeft, barst Johannes weer los. 'Als men een slepers paard koopt en daar na betaald, moet men te vreden zijn een goed slepers paard te ontvangen en niet verlangen dat dit een koetspaard is.' En zoals gebruikelijk laat men hem uiteindelijk zijn gang gaan, want dat is toch de manier waarop grote zaken tot stand komen.

Er zijn meerdere boeken over Johannes van den Bosch geschreven. In 1927 kwam er Johannes van den Bosch als sociaal hervormer van J.J. Westendorp Boerma, diezelfde auteur publiceerde in 1950 Een geestdriftig Nederlander, Johannes van den Bosch, in 2013 schreef Michel van Wersch Johannes graaf van den Bosch, de levensloop van een groot man, en in 2019 verscheen het meest complete werk De kolonieman, Johannes van den Bosch 1780-1844 - volksverheffer in naam van de koning door Angelie Sens.

In de periode die we nu indexeren is Johannes minister van koloniŽn en is er in het Maatschappij-archief minder over hem te vinden. Maar hij is nog steeds 'tweede assessor' van de permanente commissie en zal zich er toch altijd mee blijven bemoeien.

Wil Schackmann


NB: Het voor een groot gedeelte aan Johannes van den Bosch gewijdde tv-programma Land zonder paupers is voor mensen die het gemist hebben nog te bekijken op https://www.2doc.nl/speel~VPWON_1226672~land-zonder-paupers-de-ijzeren-eeuw~.html