Bronnen van hoofdstuk vierpdf

Je kunt hieronder de verantwoording bekijken of de pdf hiernaast openen en desgewenst ophalen.

Besluit van de permanente commissie, pagina 107
Besluit van  de permanente commissie van 24 maart 1832 N4, invnr 970.
http://www.schackmann.nl/proefkolonie/Besluiten/18320324Archieven.html


Het distinctief pak, pagina 107
De tuchtzittingen op de Ommerschans van 1829 tot 1849 bevinden zich in invnr 1623. Een overzicht van enkele zittingen, inclusief verwijzingen naar de site bonmama waar foto's op staan van alle zittingen uit dat invnr is te vinden op:
http://www.schackmann.nl/proefkolonie/Tucht/OS/0000OS.html
De genoemde kwestie met Dirk Ophoop is op 7 juli 1829. Zie:
http://www.schackmann.nl/proefkolonie/Tucht/OS/1829OS/18290707OS.html
De zitting met de jonge vluchters die men een blok aan het been wil bezorgen is op 1 september 1833. Zie hier:
http://www.schackmann.nl/proefkolonie/Tucht/OS/1833OS/18330901OS.html
De tweeëndertigjarige bedelaar uit Amsterdam is Warner of Werner Wackie of Wackié. Hij komt voor op 10 maart 1834:
http://www.schackmann.nl/proefkolonie/Tucht/OS/1834OS/18340310OS.html


Een halve Brabandsche kop, pagina 109
De eerste geboekstaafde confrontatie van Johannes Lehmbroek is bij de kleine raad Van 13 november 1830, invnr 1624. Zie de aantekeningen bij het zittingsverslag:
http://www.schackmann.nl/proefkolonie/KleineRaad/183011kr.html
Zijn opstandigheid wordt behandeld bij de raad van politie en tucht van raad van politie en tucht van 8 december 1830, invnr 1615:
http://www.schackmann.nl/proefkolonie/Tucht/1VK/1830VK/18301208VK.html
Voor de tuchtraad van de Ommerschans moet hij verschijnen op RvT OS 15 januari 1833, invnr 1623. Zie het zittingsverslag:
http://www.schackmann.nl/proefkolonie/Tucht/OS/1833OS/18330115OS.html
Hij komt ook ter sprake in het maandblad van de Maatschappij Vriend des Vaderlands, jaargang 1831 pagina 81, waarop Lehmbroek zelf reageert in het juli-nummer:
http://www.schackmann.nl/proefkolonie/Maandbladen/1831VdV.html
De beoordeling door Hoogstra is van 25 september 1835, invnr 163 (nog niet op de site opgenomen).
Zijn verdere koloniale carrière is te volgen in de stamboeken van eerst Veenhuizen en later Frederiksoord. Hij hertrouwt met Marijtje van der Linden, weduwe van Jan van Midden. De stiefzoon die ook zijn schoonzoon is, is Petrus van Midden.


Meer kleeding dan de aanhebbende, pagina 112
Wat ik heb aan transcripties van tuchtzittingen voor bedelaars in Veenhuizen ben ik op de site aan het zetten. Omdat ik alleen volledige transcripties of samenvattingen plaats en geen losse aantekeningen is dat niet zo vreselijk veel. Je kunt hier checken hoeveel er al op staat:
http://www.schackmann.nl/proefkolonie/Tucht/VHbed/0000VHbed.html

De 74-jarige Johanna Maria heeft als achternaam Klansing. De tuchtzitting waarbij zij moet voorkomen valt te lezen op:
http://www.schackmann.nl/proefkolonie/Tucht/VHbed/1833bed/18330727bedVH2.html
Daaruit blijkt dat haar neef de sergeant De Liefde is.

Van de tuchtzaak met Elisabeth de Haan, Catharina Geraats en Dinkje Smaak is ook een transcriptie:
http://www.schackmann.nl/proefkolonie/Tucht/VHbed/1834bed/18340102bedVH2.html


Hierover ontstond krakeel, pagina 113
Bij de soepele opstelling van de gemeensmannen in de raad van tucht voor arbeidersgezinnen gebruik ik een voorbeeld uit de zitting van 25 februari 1830 bij het derde gesticht te Veenhuizen, invnr 1622. Van die zitting is een transcriptie:
http://www.schackmann.nl/proefkolonie/Tucht/VHarb/1830arb/18300225arbVH3.html

De nieuwjaarsrel speelt tussen de arbeidersfamilies Mollebeek (de man wil geen hand geven) en Van Kampen. Eerstgenoemde heeft een drukke tuchtraadcarrière, zie onderaan deze zitting:
http://www.schackmann.nl/proefkolonie/Tucht/VHarb/1829arb/18290908arbVH3.html
De nieuwjaarsrel kan niet in één zitting afgehandeld worden. Het begint op de tuchtraad van 25 januari 1830, waarvan een transcriptie is:
http://www.schackmann.nl/proefkolonie/Tucht/VHarb/1830arb/18300125arbVH3.html
Daarbij denkt men dat Mollebeek vast meer gescholden heeft dan de tot nu toe beschikbare getuigen verklaren: de vrouw van arbeiderskolonist Raman en arbeider Dazes. De raad wil op zoek naar meer getuigen.
Die worden gevonden en doen hun verhaal op 25 februari: vrouw van arbeider Meulewijk & arbeiderskolonist Duveiller.
http://www.schackmann.nl/proefkolonie/Tucht/VHarb/1830arb/18300225arbVH3.html
De nieuwe behandeling heeft tot gevolg dat zowel Mollebeek als Van Kampen straf krijgen. Verderop in het verslag blijkt dat Van Kampen nog meer moeilijkheden met de directie heeft en naar de strafkolonie kan vertrekken.

De situatie rond de duif komt aan de orde in dezelfde tuchtzitting van 25 februari 1830 als hierboven genoemd. Het speelt tussen de arbeiderskolonisten Brouwer en Oostwoud. De getuigen zijn veteraan La Violette, veteraan Kronenberg en een zoon van de arbeiderskolonist Koens, wier naam ook wel voorkomt als Kuntz.

De zwangere weduwe is de weduwe J. van den Berg. De zaak wordt behandeld op 11 februari 1830 voor de raad van tucht voor arbeidersgezinnen. Getuigen zijn de buurvrouwen, de echtgenotes van de arbeiderskolonisten Gijben & Duveiller. Zie de transcriptie:
http://www.schackmann.nl/proefkolonie/Tucht/VHarb/1830arb/18300211arbVH3.html

De arts wiens verklaring bij dit zittingsverslag is gevoegd, is de beruchte Douwe Petrus van Steenwijk. Zie over hem:
De bedelaarskolonie 218-222, 223, 236-238, 263-265, 269, 286-288, 304-306
en De strafkolonie pag 246
en zie ook deze pagina:
http://www.schackmann.nl/proefkolonie/Archief/182311Dokkum.html

De veroorzaker van de zwangerschap is de veteraan Krijnberg, maar die kan door de raad van tucht voor arbeidersgezinnen niet berecht worden en moet dus twee dagen later verschijnen voor de raad van tucht voor veteranengezinnen. Zie de transcriptie:
http://www.schackmann.nl/proefkolonie/Tucht/VHvet/1830vet/18300213vetVH3.html

Met de weduwe J. van den Berg loopt het ellendig af. De weduwe zelf overlijdt na twee maanden strafkolonie, na enige maanden gevolgd door haar twee jongste kinderen. De andere drie worden dan overgeplaatst naar het kinderetablissement in Veenhuizen, invnr 1580 folio 12.


Een schoen waarin groote spijkers waren, pagina 115
De alleen voor veteranen geldende vrijheid om drank te kopen, staat in het contract van van 30 juni 1826 waarin de Maatschappij en het Ministerie van Oorlog afspreken dat er militaire veteranen naar de kolonie komen. Zie artikel 18 in de transcriptie van het contract:
http://www.schackmann.nl/proefkolonie/Archief/1826Veteranencontract.html

De andere bijzondere bepalingen, zoals dat veteranen niet tot de strafkolonie veroordeeld kunnen worden, staan in enkele 'additionele artikelen' die achteraan het reglement voor de kolonistenhuisgezinnen van 8 juli 1829 geplakt zijn. Zie de artikelen 22 en verder in de transcriptie van het reglement:
http://www.schackmann.nl/proefkolonie/Tucht/Reglementen3.html

De kwestie van korporaal Nikopskij en de zoon en dochter van fuselier Steiner komt aan de orde op de zitting van de raad van tucht voor veteranen (in het verslag abusivelijk de raad van dezipliene genoemd) van 23 september 1829. Daarvan staat een transcriptie op de site:
http://www.schackmann.nl/proefkolonie/Tucht/VHvet/1829vet/18290923vet.html

Het verhaal van de veteranen Smit en Blanke komt ui de raad van tucht voor veteranengezinnen van 25 augustus 1835, invnr 1622. Daarvan is een transcriptie:
http://www.schackmann.nl/proefkolonie/Tucht/VHvet/1835vet/18350825vetVH%23.html

De veteraan Krijnberg die de arbeidersweduwe J. van den Berg heeft bezwangerd, wordt gevonnist 13 februari 1830. Zie de transcriptie:
http://www.schackmann.nl/proefkolonie/Tucht/VHvet/1830vet/18300213vetVH3.html

De raden van tucht voor weeskinderen bij het eerste en derde gesticht komen succesievelijk allemaal op de site. Om de vorderingen te zien bij het eerste gesticht zie hier:
http://www.schackmann.nl/proefkolonie/Tucht/VH1/0000VH1.html
En bij het derde gesticht zie hier:
http://www.schackmann.nl/proefkolonie/Tucht/VH3/0000VH3.html

Het reglement van tucht voor de weeskinderen valt te lezen op deze pagina:
http://www.schackmann.nl/kinderkolonie/Transcripties/18290708Tuchtreglement.html


Uit de Raad van Tucht voor Weezen, Vondelingen en Verlatene kinderen, pagina 117
De zitting met Laurens van de Put is op 5 juli 1832, invnr 1622. Daarvan is een transcriptie op de site gezet:
http://www.schackmann.nl/proefkolonie/Tucht/VH3/1832VH3/18320705VH3.html

Laurens van der Put heeft in invnr 1571 het weesnummer 996. Geboren 1817, hervormd, afkomstig uit Middelharnis, met designatienummer 78/67 op 15 september 1828 aangekomen. Zelfde gegevens in invnr 1410 en de notitie: 'Put gedeserteerd 8 Nov. 1830' en 'zie N. 2108'.
Met achter zijn naam '(2)' staat hij daarna ingeschreven onder nummer 2108 in invnr 1411. Geboortedatum nu '23 July 1817', gereformeerd, aankomst nu 22 juni 1831 en de notitie 'zie N. 996' en 'Put gedeserteerd 4 Sept 1832'. Hij heeft het na deze zitting dus nog een keer geprobeerd en is er toen in geslaagd weg te blijven.


Het was hem zoo uit den mond gevallen, pagina 118
Zie voor de zittingen van de raad van politie en tucht in de vrije koloniën het overzicht:
http://www.schackmann.nl/proefkolonie/Tucht/1VK/0000VK.html
Vandaaruit kunnen alle transcripties van zittingsverslagen bereikt worden. De periode 1825-1837 bevindt zich in invnr 1615, de periode 1838-1849 in invnr 1616, daarna zit het in diverse inventarisnummers.
Geleidelijk gaat men er toe over ook de processen-verbaal van de raden van toezicht mee te sturen naar de permanente commissie.

Voor zover ik transcripties heb van de zittingen van de kleine raad, invnr 1624 voor de periode 1825-1836, en invnr 1625 voor de periode 1837-1849, zijn die te vinden via:
http://www.schackmann.nl/proefkolonie/KleineRaad/index.html
(meestal zijn het geen transcriptie maar losse aantekeningen).
Verzoeken om 'aan den nieuwen straatweg' te werken, komen onder andere aan de orde op 29 augustus 1829:
http://www.schackmann.nl/proefkolonie/KleineRaad/182908kr.html
De eerste verzoekem dateren al van eerder, zie de zitting van 2 augustus 1828 puntje 13:
http://www.schackmann.nl/proefkolonie/KleineRaad/182808kr.html
En de verzoeken lopen door tot in 1830. Zie puntje 3 van de zitting van 1 mei 1830, puntje 9 van de raad van 8 mei 1830 en puntje 6 van de raadzitting van 15 mei 1830:
http://www.schackmann.nl/proefkolonie/KleineRaad/183005kr.html

Informatie over de weg komt uit het maandblad van de Maatschappij Vriend des Vaderlands, het nummer van april 1830:
http://www.schackmann.nl/proefkolonie/Maandbladen/1830VdV.html
En uit fragmenten uit de dagboeken (1825-1855) van Lieuwe Jans de Jong, geboren in 1798 en boer bij Oldeboorn, die staan op de website over de dorpshistorie van Irnsum:
http://www.irnsum.nl/irnsum_147.htm.

De aanstelling van Jan van Konijnenburg als directeur is een besluit van 30 mei 1829, dat zich zowel in invnr 967 als invnr 988 bevindt. Zie de tekst van het besluit:
http://www.schackmann.nl/proefkolonie/Besluiten/18290530Hoofdambtenaren.html

De uit de mond gevallen opmerkingen tegen een nieuwkomer, komen uit de mond van kolonist Adam Werff en worden behandeld in een zitting op 5 december 1829. Die moet nog op de site geplaatst worden, check hier of die er al op staat:
http://www.schackmann.nl/proefkolonie/Tucht/1VK/18251829VK.html


Dat zij van deze verkeering de vruchten onder haar hart heeft gedragen, pagina 119
Christiaan Willem Harbrecht staat in het bedelaarsregister 'gemerkt E', Drents Archief toegang 0137.01 invnr 424 folio 205, ingeschreven met bedelaarsnummer 533. 'Den 21ste december 1826' binnengebracht 'door de stedelijke regering Rotterdam. Zoon van Christoffel Harbrecht en Anna Josina Tieman, geboren 11 maart 1797, aan de Geestbrug onder Voorburg, laatst gewoond te Rotterdam, lang 5 voet en 5 duim, aangezigt smal, voorhoofd rond, oogen blaauw, neus groot, mond ordinair, kin idem, haar bruin, wenkbrauwen idem, merkbaar tekenen geen'.
De inschrijving loopt door in het boek 'gemerkt F', Drents Archief toegang 0137.01 invnr 425 folio 94, waar aan het signalement wordt toegevoegd de gelaatskleur 'bleek' en waar als notitie staat: '1 Meij 1831 in dienst als remplaçant bij de Schutterij'.

Bij terugkeer wordt hij in het boek 'gemerkt G', Drents Archief toegang 0137.01 invnr 426, ingeschreven met bedelaarsnummer 1072. Als geboortedatum wordt nu genoteerd '4 Aug 1797' en als geboorteplaats 's Hage. Hij is binnengebracht 25 februari 1835 door Avereest.

Deze paragraaf bevat voornamelijk citaten uit zijn brief aan de permanente commissie van 18 januari 1836, invnr 167.

Willem van der Dooze is geboren 12 december 1830, invnr 1580, folio 6.

De geciteerde rapportage van Haijo Hoogstra is van 25 September 1835, invnr 163.


Halve of geheele inhouding van het brood, pagina 121
De brief van directeur Van Konijnenburg is gedateerd 10 januari 1831 en draagt als nummer N44, invnr 111. Het daaruit voortvloeiende besluit van de permanente commissie is van 1 februari 1831, invnr 969. Brief en besluit staan allebei op de site:
http://www.schackmann.nl/proefkolonie/Besluiten/18310201Mest.html

Er wordt gerefereerd aan een oud besluit dat er geen honden mogen worden gehouden op de kolonie. Dat is een besluit van 2 mei 1822, invnr 960 mapje 1822.
In hetzelfde mapje bevindt zich een ander besluit waarop teruggegrepen wordt, het besluit houtwallen rond de hoeves aan te leggen van 26 november 1822. Van dat laatste besluit staat een transcriptie op de site:
http://www.schackmann.nl/proefkolonie/Besluiten/1822_11_26Houtwallen.html

Dat de kolonisten voor de ingeleverde rogge, aardappelen en andere voortbrengselen de prijs 'van de laatst voorgaande markt te Meppel' krijgen, komt uit een besluit van 23 augustus 1827 N1, invnr 965. Dat besluit staat ook op de site:
http://www.schackmann.nl/proefkolonie/Besluiten/18270823Brood.html


Somtijds een geheelen dag zonder eten, pagina 123
De verslagen van de zittingen van de kleine raad voor de gewone koloniën bevinden zich in invnr 1624 (de jaren 1825 tot 1836) en invnr 1625 (de jaren 1837 tot 1849). De zitting van 12 maart 1831 bevindt zich dus in invnr 1624.

Verslagen van de kleine raad zijn te vinden via deze overzichtspagina:
http://www.schackmann.nl/proefkolonie/KleineRaad/index.html

De zitting van 12 maart 1831 staat hier:
http://www.schackmann.nl/proefkolonie/KleineRaad/183103kr.html


Morsig om het huis, pagina 125
Zie voor de handhaving van de controle op de mestmakerij, en op de laatste zitting van elke maand de 'staat des werks om het huis' de verslagen van de kleine raad, met name vanaf april 1831, te bereiken via dit overzicht:
http://www.schackmann.nl/proefkolonie/KleineRaad/index.html

De lijst wie er nog kippen en honden hebben, staat bij het zittingsverslag van 14 mei 1831 onder puntje 3:
http://www.schackmann.nl/proefkolonie/KleineRaad/183105kr.html

De uitspraak over greppels komt van William Cullen Bryant na een bezoek aan de koloniën in 1857.


Ter verzekering van het gezet ter schoole gaan, pagina 126
Een overzicht van materiaal over het onderwijs staat op
http://www.schackmann.nl/proefkolonie/Onderwijs/index.html


Kolonisten van den eersten rang, pagina 128
De instelling van het verschijnsel 'kolonisten van de eerste rang' is van 15 april 1830, invnr 968, evenals de aanpassing op 24 juni 1830. De brief van de directeur van 14 mei 1831 bevindt zich bij de ingekomen post van mei 1831 invnr 114. Zie voor een overzicht van het verschijnsel in 1830 en 1831, plus over de verderop genoemde 'eenige weinige voorwaarden' deze pagina:
http://www.schackmann.nl/proefkolonie/Archief/1830Vrijboeren.html

De Verhandeling van Johannes van den Bosch is te vinden in de Bibliotheek voor de Nederlandse letteren:
http://www.dbnl.org/tekst/bosc036verh01_01/

De 'hoop op milde beloningen,' komt uit een brief van Johannes van den Bosch aan prins Federik dd 10 december 1818, invnr 1179.

Zie over beloningen uit de beginperiode De proefkolonie en:
http://www.deproefkolonie.nl/extra-informatie/stukken-over-de-proefkolonie/beloningen/

De beoordeling op grond waarvan de eerste medaille-uitreikingen plaats vinden staat hier:
http://www.deproefkolonie.nl/extra-informatie/stukken-over-de-proefkolonie/medailles/


Schelm Bedrieger Knoeyer, pagina 130
Transcripties van alle stukken over Johannes Hermanus Kniesenburg, inclusief de inventarisnummers en in diverse gevallen verwijzingen naar scans, zijn allemaal te bereiken via:
http://www.schackmann.nl/proefkolonie/Kniesenburg/

De ruzie met de kolonistenvrouw, die Elske Vollendorp heet maar meestal wordt aangeduid als 'vrouw Spoelstra' of 'vrouw Poelstra', komt aan de orde bij de raad van toezicht Frederiksoord van van 24 oktober 1831 en bij de raad van politie en tucht op 29 oktober 1831. Zie hier:
http://www.schackmann.nl/proefkolonie/Tucht/1VK/1831VK/18311029VK.html


Ordentelijk en inschikkelijk, pagina 132
De hier gebruikte beoordeling door Hoogstra is is gedateerd 25 september 1835 en bevindt zich in invnr  163 (scan 437 en verder). De tekst komt nog op de site.


De boekhouder des directeurs, pagina 134
Het voorstel voor de stoelendans staat in een brief van de directeur van 15 april 1831, die zich bevindt bij de uitgaande post van de permanente commissie van 22 januari 1833 N2, invnr 408.

Perizonius van Marle wordt per augustus 1830, invnr 968, boekhouder van de directeur. Zie het betreffende besluit:
http://www.schackmann.nl/proefkolonie/Besluiten/18300813Boekhouder.html

Hij wordt bij besluit van 22 januari 1833 N2, invnrs 971 en 408, lid van de raad van politie en tucht. Zie het besluit met de voorafgaande brief van de directeur:
http://www.schackmann.nl/proefkolonie/Besluiten/18330122Marle.html