Terug naar de openingspagina


Onderzoek in het archief naar ingedeelden bij de Maatschappij van Weldadigheid 1818-1859

Alle op deze pagina genoemde inventarisnummers (invnrs) horen bij het Archief van de Maatschappij van Weldadigheid, Drents Archief toegang 0186.

Een ingedeelde woonde bij een vrije kolonistengezin in huis in een van de drie vrije koloniŽn Frederiksoord (kolonie 1), Wilhelminaoord (kolonie 2) of Willemsoord (kolonie 3). Vůůr 1825 waren er meer kolonienummers en komen ook aanduidingen voor als 'kolonie 7'. Zie voor een uitleg daarvan en een globale plaatsbepaling dit overzichtje.
Ingedeelden werden ook wel bestedelingen genoemd omdat zij door een organisatie of persoon uitbesteed waren. In het begin werden vooral wees- of armenkinderen ingedeeld/besteed, maar na een tijdje konden ingedeelden alle leeftijden hebben, ook hoogbejaard.
In het begin waren er twee vormen van indeling: een groepje van zes weeskinderen werd onderbracht bij een (ouder) echtpaar dat als 'huisverzorgers' voor hen zorgde of een individu werd ondergebracht bij een gezin van vrije kolonisten. De eerste vorm werd geleidelijk steeds zeldzamer en was rond 1840 verdwenen. Toen zaten alle ingedeelden bij een koloniaal gezin in huis.

De meeste ingedeelden staan in een database Maatschappij van Weldadigheid op www.alledrenten.nl
Op basis van die database en onderzoekswerk door Thijs Rinsema is te zien waar de ingedeelden gewoond hebben op een plattegrond op http://www.drentsarchief.nl/onderzoeken/koloniehuizen



Bevolkingsregisters
Er bestaat geen apart register van ingedeelden, ze staan in de bevolkingsregisters bij het gezin waar ze ondergebracht zijn. Die gegevens zijn nagenoeg allemaal opgenomen in de hierboven genoemde database.
Gegevens zijn na te lopen in de bevolkingsregisters. Dat kan sinds kort ook via internet (uitleg daarover staat bij de invnrs). Naar de invnrs

Die stamboeken lopen van Ī 1826 tot 1859. Van Willemsoord bestaat ook nog een ouder stamboek, dat de periode van Ī augustus 1821 tot 1823 bestrijkt. Het gaat om invnr 1407. Dat is alleen in het archief en niet op internet raadpleegbaar, maar ik heb er een samenvatting van gemaakt: http://www.schackmann.nl/proefkolonie/1820Willemsoord.html

Waarschuwing
Data in de bevolkingsregisters van de Maatschappij van Weldadigheid zijn alleen betrouwbaar voorzover zij spelen TIJDENS het koloniale verblijf. Gegevens van vůůr de aankomst in de kolonie, bijvoorbeeld geboortedata, zijn vaak onjuist en moeten absoluut gecheckt worden met doop- of andere gegevens in de plaats van herkomst.


Informatie via de soort van plaatsing
Ingedeelden zaten altijd in de kolonie op basis van een contract en konden op twee manieren in de kolonie geplaatst worden:
1) plaatsing op basis van een contract met een instantie (armbestuur, diakonie, enzovoort) of particulier, na 1826 vaak genoemd 'bijzonder contract'.
2) plaatsing op basis van 'de tweede helft van het contract met het gouvernement van 16/19 juni 1826'.
In de bevolkingsregisters wordt in de kolom 'wijze van designatie' of 'wijze van plaatsing' vermeld op welke basis men geplaatst is.
De twee groepen worden deels afzonderlijk geadministreerd:


1) Plaatsing op basis van een (bijzonder) contract
- Het contractenboek geeft een overzicht van alle contracten met bijzonderheden, invnr 1394.
- De plaatsingen op contract in 1821 en 1822 zijn vermeld in twee jaarregisters in invnr 1395.
- Vanaf 01-01-1823 tot en met 1853 staan alle toewijzingen (designaties) van een plek in de kolonie op datum in registers, met ondermeer vermelding van de aard van de plaatsing, wie zij eventueel opvolgen, waar gevestigd en soms bijzonderheden. Designaties zijn normaliter kort voor de feitelijke aankomst, invnr 1395.
- Vanaf 1 november 1829 tot 1859 werd een apart bevolkingsregister bijgehouden voor op contract geplaatsten, invnr 1389, zie de uitleg hierover.
- In dat register werd iedereen een nummer toegekend en vanaf toen, dus 1829, werden zij overal aangeduid met dat nummer plus de letter 'B' (van bijzonder contract), B374 of soms 374B.
- Stam- of designatielijsten met door de uitzendende instantie genoteerde gegevens - soms summier, soms uitgebreid - van de op contract geplaatste personen, in dezelfde volgorde als bij invnr 1389, zitten in invnr 1391.
NB: De net genoemde invnrs 1389-1391 staan sinds kort op internet. Uitleg daarover vind je als je hierboven bij bevolkingsregisters de link 'Naar de invnrs' volgt.
- Doop- of geboorteuittreksels van op contract geplaatsten zitten in invnr 1392.
- Vanaf 1825 konden op contract ingedeelden worden overgebracht naar Veenhuizen. De uitbesteder moest daarvoor toestemming geven. Het staat altijd vermeld in invnr 1389. Om de ingedeelde verder te volgen ga je terug naar de openingspagina en kies je 'wezen in Veenhuizen'.


2) Plaatsing op basis van 'de tweede helft van het contract met het gouvernement van 16/19 juni 1826'.
Op basis van dat contract nam de Maatschappij vanaf 1830 tot 1857 'behoeftige huisgezinnen en eenlopende personen' op. De gezinnen kwamen als arbeidershuisgezinnen in Veenhuizen en degenen die we tegenwoordig alleenstaanden noemen kwamen als ingedeelden in de vrije koloniŽn.
- Al deze personen staan op volgorde van plaatsing in het 'Designatieregister van het Gouvernement overgenomen huisgezinnen en ťťnloopende personen in computatie van de tweede helft van het contract van 16/19 juny 1826', invnr 1395.
- Lijsten met persoonsgegevens door gemeentebesturen en gouverneurs opgesteld, sommige summier, andere met veel gegevens, regelmatig inclusief signalementen, invnr 1397.
- Bevolkingsregister van op dit contract geplaatste personen, aangelegd rond 1835 toen er al enkele vertrokken waren en bijgehouden tot 1859 toen nagenoeg alle 1826-ers van de kolonie verdwenen waren, invnr 1399.
- Op basis van dit register hadden zij allemaal een nummer dat in alle administratie (als het niet vergeten werd) werd vergezeld van de aanduiding 'bis'. Overal waar iemand met een 'bis'-nummer voorkomt, betreft het een geplaatste op dit contract.
- Van degenen onder hen die door lichaamsgebreken niet tot afdoende arbeid in staat waren, werden voor de periode 1832-1848 preciese gegevens, inclusief omschrijvingen van het lichamelijke of geestelijke gebrek ('onnoozel', 'volstrekt doof', 'hebbende slechts ťťne bruikbare hand', enz), bijgehouden in invnr 1398. Lijsten met 'No 1' zijn gedeeltelijk invalide, lijsten met 'No 2' zijn geheel invalide.



De navolgende informatie geldt voor zowel de op bijzonder contract geplaatste ingedeelden als voor de ingedeelden die zijn geplaatst op grond van de 2e helft contract 1826.



Aankomsten 1818-1827
'Nominatieve staten' van de aankomst in de kolonie, met vermelding van aankomstdatum en waar zij gevestigd werden. Aankomsten 1818 invnr 1342, een paar van de aankomsten 1820 en de meeste aankomsten 1821 invnr 1343, aankomsten 1822-1827 invnr 1370.
Niet volledig, ontbrekende staten kunnen zich bevinden bij de ingekomen post, soms als lijst - bijvoorbeeld 21 december 1819 met de eerste bewoners van Frederiksoord-2 -, soms als tekstfragment in brieven van de directeur.


Verdiensten over 1820
In het januarinummer 1821 van het maandblad De Star (kopiŽn aanwezig op Drents Archief) staat een lijst van alle ingedeelden op de kolonie met vermelding van wat zij in 1820 door arbeid hebben verdiend.


Correspondentie over plaatsing
Voorafgaand aan plaatsing op de kolonie moet de bestedeling door de uitzendende instantie of persoon zijn voorgedragen, soms met bijzonderheden, in een brief aan de permanente commissie. Als eenmaal bekend is wie plaatst, kan daarop gezocht in de post.


Verlof aanvragen bij de Kleine Raad
De kolonie mag niet zomaar verlaten worden. De ingedeelde moest voor de Kleine Raad verschijnen en daarbij een brief van de plaatsende instantie tonen om toestemming voor verlof te krijgen. Als je alle zittingen van die Kleine Raad doorspit kun je exact achterhalen waar de ingedeelde wanneer is geweest. Naar de invnrs


Bij verbanning naar de strafkolonie
Veroordeling tot de strafkolonie geschiedt door de Raad van Politie en Tucht, in het begin ook wel Raad van Tucht genoemd. Veel zittingsverslagen zijn bewaard gebleven. Ze vermelden vanwege welk 'misdrijf' iemand verbannen wordt, geven het verweer van de beklaagde en eventuele getuigenverklaringen. Vanaf midden 1831 tot en met 1849 zijn bijgevoegd de voorbereidende processen-verbaal van de raden van toezicht van de drie vrije koloniŽn. Die bevatten veel gedetailleerdere informatie dan het zittingsverslag zelf.
Omdat voor verbanning toestemming nodig is van de permanente commissie in Den Haag, zit er gemiddeld een maand tussen veroordeling en aankomst in de strafkolonie. Naar de invnrs


Alle mutaties
Alle mutaties uit de periode 1833-1859 worden per maand en per kolonie vermeld in de mutatie-registers. Dit kan geraadpleegd als het bevolkingsregister geen uitsluitsel geeft, maar omdat alle bewonerscategoriŽn hier in staan kan het ook extra informatie leveren. Als bijvoorbeeld iemand gedeserteerd is, kan nagegaan of er op diezelfde datum ook anderen weggelopen zijn. Naar de invnrs


Ontslag
Ingedeelden werden pas ontslagen van de kolonie als daarvoor toestemming verkregen was van de plaatsende instantie of persoon. Dat betekent dat er voorafgaand aan het ontslag gecorrespondeerd is tussen de Maatschappij van Weldadigheid en die plaatsende instantie of persoon, zie zoeken in de post.


Gastgezinnen
Om een indruk te krijgen van het leven van de ingedeelde kunnen de diverse indelingen langsgelopen in de bevolkingsregisters om te zien met welke andere ingedeelden en met wat voor gezin hij/zij samenwoonde. Vaak geven mutaties een verklaring voor de indeling, bijvoorbeeld dat er na een sterfgeval onvoldoende mannelijke of vrouwelijke arbeidskracht in een huishouden is, zie de bovenaan de pagina genoemde bevolkingsregisters.


Voor de doorzetters
Eerder op deze pagina zijn al enkele tijdstippen genoemd rond welke het zinvol kan zijn de post door te nemen. Het kan ook op goed geluk. Zo geeft de kolonie-directeur bij flink wat ingedeelden enkele dagen na hun aankomst commentaar op hun geschiktheid voor landarbeid of op andere aspecten.
Verder kan in de brievenboeken onder 'afzender' gezocht worden naar brieven van de ingedeelde. De samenvattingen van brieven van en aan de instantie of persoon die de ingedeelde geplaatst heeft, kunnen doorlopen of er iets over hem/haar geschreven is.
Als dat het geval is: brieven van de plaatsende instantie over de ingedeelde werden door de permanente commissie altijd doorgestuurd naar de directeur die daarop in een van zijn eerstvolgende brieven reageerde. En als de pc aan een plaatsende instantie schrijft over de ingedeelde is dat altijd gebaseerd op een bericht van de directeur van kort daarvoor. Voor al dit zoekwerk, zie zoeken in de post.

Doornemen tuchtzaken
In de bevolkingsregisters werden alleen de zwaardere straffen tegen een ingedeelde als verbanning naar de strafkolonie genoteerd. Een paar dagen strafkamer of een boete of 'eene ernstige vermaning' door de directeur werden niet opgetekend. Het merendeel van wat er voor de Raad van Tucht gebeurt is daardoor niet vastgelegd in de bevolkingsregisters. Bij een vermoeden dat de ingedeelde wel eens voor de raad heeft gestaan, bijvoorbeeld als je merkt dat hij niet al te best bij de directie aangeschreven staat, zouden de twee dozen met tuchtraadzittingen doorlopen kunnen worden. Doe dan in eerste instantie alleen de zittingsverslagen en niet de bijgevoegde processen-verbaal van de raden van toezicht, want in principe komt alles wat in die laatsten staat terug in het zittingsverslag en dat is korter (en normaliter zijn alle namen onderstreept). Naar de invnrs

Doornemen Kleine Raad
De bevolkingsregisters maken geen melding van aanvragen voor verlof die door de Kleine Raad geweigerd zijn, wat juist interessante informatie zou opleveren. Daarvoor zouden de notulen van de Kleine Raad helemaal doorlopen moeten worden. Die notulen bevatten ook gegevens over spijbelen van school of van catechisatie door kolonistenkinderen. Naar de invnrs


Ingedeelden volgen na 1859
Gegevens over ingedeelden op bijzonder contract uit de bevolkingsregisters na 1859 ziijn opgenomen in de database Maatschappij van Weldadigheid op www.alledrenten.nl 
Ook die bevolkingsregisters staan tegenwoordig op internet, zie bovenaan bij de eerdere bevolkingsregisters.
Voor aanvullend onderzoek in het archief van de Maatschappij van Weldadigheid kan geraadpleegd de inventaris deel II, Archief van de Maatschappij van Weldadigheid 1859-1970. Naar de inventaris.
Een lijst met de bestedelingen die met het oog op een reorganisatie van de koloniŽn in 1862 geschikt geacht werden om de kolonie te blijven bevindt zich in invnr 2156.

De plaatsing op basis van (gaat die weer:) 'de tweede helft van het contract met het gouvernement van 16/19 juni 1826' hield in 1859 op. De laatsten die toen nog op de kolonie waren staan in invnr 1399.

Terug naar de openingspagina