Jacob Mollevanger is vrije kolonist van 18 mei 1820 tot 18 mei 1839, en is bij tijd en wijle niet zo best gehumeurd en dus gebeurt er de hele tijd van alles


De regenten van het Aalmoezeniersweeshuis Alkmaar sluiten december 1819 met de permanente commissie van de Maatschappij van Weldadigheid het contract A2. Zie een uitleg over A-contracten en vandaar kun je doorklikken naar een pagina met alle afgesloten contracten.

In het kader van dat contract komt Jacob Mollevanger met zijn gezin naar de kolonie. Hij staat zonder naam op pagina 289 van De proefkolonie en zijn hele verhaal wordt met naam verteld op de pagina's 226-227 van De strafkolonie. Hier alle stukken. 


Het gezin arriveert op 18 mei 1820 in het stukje nieuwe kolonie dat dan nog Frederiksoord-2 heet, maar een paar jaar later gewoon bij Frederiksoord hoort. Op 20 mei 1820 schrijft de directeur der koloniŽn Benjamin van den Bosch, invnr 55:


De opgezondene kinderen met t huisge≠zin van Jacob Molle≠vanger uit Alkmaar zijn heden aangekomen. Uitgezondert Sijtje Ver≠dwaald, die bij het vertrek vermist is, en Maarten de Vos, ziek achtergebleven.

Locatie

Het gezin vestigt zich volgens de staat die is afgedrukt op deze pagina op hoeve 13, maar als alle hoeves hernummerd zijn en er vanaf 1825 stamboeken bewaard zijn gebleven, wonen ze in hoeve 66 van Frederiksoord. Zie de locatie op dit kaartje. Dat is tegenwoordig Koningin Wilhelminalaan 63 in Wilhelminaoord, maar toen hoorde het bij Frederiksoord.

Ze staan als bewoners van die hoeve in het stamboek van Frederiksoord met invnr 1346 op scan 24. Zie helemaal bovenaan de pagina hoe de scans te bereiken zijn.

Van die en latere inschrijvingen neem ik de gezinsgegevens over, met de kanttekening dat de kolonieadministratie slechts de aantekeningen zijn van een particuliere organisatie en dus geen officiŽle bron waarop blindgevaren mag worden.

Gezinssamenstelling

● Jacob Mollevanger is volgens die kolonieadministratie geboren op 14 februari 1790. Hij is net als de rest van het gezin hervormd. Hij is getrouwd met:

Neeltje Boendermaker, geboren 7 augustus 1786. Zij is weduwe van ene Looijers. Volgens Boenderzoek (22 maart 2009) was haar vader stadsschoolmeester. Het echtpaar heeft de volgende kinderen bij zich:

● Neeltje Looijers, geboren 28 september 1809, een kind uit het eerdere huwelijk van Neeltje Boendermaker,
● Cornelis Mollevanger, geboren 14 augustus 1813,
● Grietje of Margaretha Mollevanger, geboren 2 oktober 1815,
● Adrianus Mollevanger, geboren 20 december 1817, en
● Jacob Mollevanger, geboren 24 maart 1820.

Op de kolonie komen daar bij:

Johannes Mollevanger, geboren 23 augustus 1822,
Hendrikus Cornelis Mollevanger, geboren 22 november 1826, en
Catharina Mollevanger, geboren 27 maart 1829.


Valsche berigten

Een jaar na aankomst komen er klachten over Jacob Mollevanger vanuit de kolonieleiding. De nieuwe directeur der koloniŽn Wouter Visser schrijft op 26 juli 1821, invnr 58:


De kolonist Mollevanger in kol. N2 zich telkens schuldig makenden aan het versprei≠den van valsche de zaak der kolonien nadelige berigten, zoo onder de nieuw aankomende kolonisten, als bij menschen welken de kolonie bezoeken, en elders waartoe het volgende ten bewijze verstrekt.

1. met kolonisten van N4 arbeidende zijde hij "waarvoor zullen wij zoo veel werk doen? Men bekomt daar voor slegts 13 stuivers daags. Dit is te veel om te sterven en te weinig om te leven. Zoo maakt men het hier altijd met ons en nu gaat het ons goed, maar wagt eens tot de winter komt. Dan lijden wij hier gebreken enz."

2. Voorgis≠teren eenige borg(?)leden uit het armbestuur van Alkmaar bij hem komende verklaarde hij bijna het bovenstaan≠de, er nog bij voegende dat men nu weder een nieuw bewijs gaf van de willekeurige handelswijs met de kolonisten, door hun te verpligten maande≠lijks voor 8 gulden goederen te ontvangen, en hem 30 schepels aardappe≠len - zaaikoorn - in rekening bragt, waar hij slegts 15 schepel had genoten; al het welke de onbeschaamdste leugentaal in zich bevat:

Het is met overleg van den Heer 2e adsessor, dat ik de eer heb de Perm. Kommissie voorte≠stellen om ook deze kolonist uit de kolonie te verwijderen en door een ander te vervangen.

Eijeren voor zijn geld

De 2e adsessor is Johannes van den Bosch, die drie dagen later, 29 juli 1821, invnr 58, ook over deze kwestie aan de permanente commissie schrijft. Ook hij wil het gezin van de kolonie afsturen, maar in het PS-je bedenkt hij hoe het anders kan:


Het word meer en meer noodzakelijk het gezamelijke gezin van Molle≠vanger van Alkmaar te verweideren. Er zijn eenige van dit soort van knapen die de nieuw aankomelingen indisponeren. Ik durf geloven dat een voorbeeld van dien aard een einde maken zal aan een intrigue die ons veel kwaad doet.

Misschien zelfs kiest Mollevanger zelf eijeren voor zijn geld en bid van te blijven. Dit zal dan het beste bewijs zijn van de onwaarheid van zijne gezeg≠dens.
Reeds heb ik een paar leden van de subkommissie van Alkmaar geinformeerd dat wij zouden eindi≠gen met zulk een onvergenoegde schepsels weg te jagen. Tijmes en Olij, beide mede van Alkmaar, hadden hun de kolonie hoog gevoerd. Mollevanger daar en tegen dezelve als een poel van ellende afgeschil≠dert.

P.S. Het zal mij aangenaam zijn, zo de beoordeling van het geval met Mollevan≠ger geheel aan mij word overgelaten. Ik verbeeld mij dat de zekerheid van niet weggestuurd te zullen worden de geheele grond van zijn gedrag oplevert.


Bij de benen door de bakkerij gesleept

Blijkbaar werkt de aanpak van Johannes van den Bosch, want het gezin blijft op de kolonie, ondanks de kritiek die ze er op hebben. Jacob Mollevanger is de zoon van een broodbakker en staat zelf ook te boek als broodbakker, dus het is niet verwonderlijk dat hij als bakkersknecht werkt in de bakkerij van Frederiksoord. Waar net als in alle koloniŽn uitsluitend aardappelbrood gebakken wordt, maar dit terzijde.

In die bakkerij krijgt hij december 1825 een ver-schrik-ke-lijk pak slaag van de bakkersbaas. Het wordt genoemd op pagina 91 van De strafkolonie en het moet vreselijk geweest zijn, zodat Jacob Mollevanger het er niet bij laat zitten en aangifte doet, waaruit een rechtszaak voortvloeit met processtukken die op deze pagina globaal zijn samengevat.

1825 - 1827

Inmiddels is het gezin verhuisd. Invnr 1346 meldt: 'naar hoeve 32 den 1 oktober 1825'. Zie dit kaartje voor de locatie. Daar blijft het gezin heel lang wonen. Ze staan als bewoners van die hoeve in de stamboeken met de invnrs 1346, 1347, 1348 en 1349.

Op 30 september 1826.trekt de voordochter Neeltje Looijers de wijde wereld in. Zij zal niet meer op de kolonie terugkomen.

Op de zitting van de kleine raad van 22 december 1827 komt Jacob Mollevanger vragen of hij vrijboer mag worden. Een vrijboer mag meer zijn eigen tijd indelen dan een gewone kolonist. Maar de directeur wijst het verzoek af.

1830 - 1834

Op 4 januari 1830 overlijdt het zoontje Johannes Mollevanger op zevenjarige leeftijd en op 18 januari 1830 overlijdt het dochtertje Catharina Mollevanger, nog geen jaar oud. Dat was dus een rampmaand.

Op de zitting van de kleine raad van 6 augustus 1831 komt dochter Margaretha Mollevanger vragen of ze veertien dagen met verlof naar Alkmaar mag en dat is goed.

En op de zitting van 10 mei 1834 komt vrouw Mollevanger, dus Neeltje Boendermaker, hetzelfde vragen. Zulke verzoeken om verlof zullen er vaker zijn geweest, maar ik heb van lang niet alle kleine raadzittingen transcripties.


De eersten vliegen uit

Op 1 november 1832 vertrekt de oudste zoon Cornelis Mollevanger om 'te gaan dienen', maar op 1 mei 1833 is hij weer terug.

In de tussentijd heeft dochter Grietje of Margaretha Mollevanger op 2 februari 1833 drie maanden verlof gekregen om te proberen in de gewone maatschappij een baantje te zinden. Zie de regeling waar dat op gebaseerd is. Blijkbaar lukt het een baan te vinden, want ze keert niet meteen terug.


Tuchtraad-1

Bij de raad van Toezicht van Frederiksoord van 28 februari 1833, bijlage 2 op deze pagina, moet Jacob Mollevanger junior, twaalf jaar oud, verschijnen op beschuldiging 'van gepleegde baldadigheid aan de woning van den Heer Funcke en wel behalve op meerder avonden, op die van den 25 dezer door het slaan op de vengsters en deur bij het uitgaan der school'.

De heer Funcke is Johannes Antonie Funcke, sinds november 1832 schrijver bij het algemeen bureau van de koloniŽn. Jacob ontkent iets gedaan te hebben, maar of hij daardoor bij de behandeling op 2 maart 1833 in de 'Raad van Policie en Tucht in de Gewone Kolonien' vrijgesproken wordt weet ik niet, want daar heb ik geen transcriptie van.

Gevangenisstraf

Op 2 mei 1835 gaat Cornelis Mollevanger in militaire dienst.

En dan, in de nacht van 1 op 2 oktober 1835, tussen ťťn en twee uur 's nachts, wordt Jacob Mollevanger betrapt op diefstal van een 'korenzak vol rogge' van de zolder van de bakkerij, 'waarin hij door een gemetseld luchtgat van den paardenstal, door inkruiping, gekomen was'. Lees er alles over in een spannend verslag in invnr 164 de scans 72 en 73, met een zacht sluitende schuurdeur, een huiszoeking en een bekentenis.

Als gevolg van een recent besluit van de permanente commissie worden zulke zaken meteen aan de burgerlijke rechter overgegeven. Invnr 1349 bij hoeve 32 meldt: 'J. Mollevanger uitgeleverd aan de justitie 3 oktober 1835'. Het levert Jacob Mollevanger een veroordeling en een verblijf van drie jaar in het tuchthuis in Leeuwarden op.

Naar Wilhelminaoord

Kort nadat hij de bak is ingegaan, wordt de rest van het gezin verplaatst naar Wilhelminaoord: Ook invnr 1349: 'N. Boendermaker en gezin naar kol 2/2 den 31 oktober 1835'. Volgens de directeur in bovengenoemde brief is dat ook voor de rust van de buren in Frederiksoord die 'ter ontdekking van de misdaad zijn behulpzaam geweest'.

Ze staan nu in het stamboek van Wilhelminaoord met invnr 1355 als bewoners van hoeve 2, zie dit kaartje voor de locatie.


Mutaties

Daar keert Grietje of Margaretha Mollevanger na drie jaar in de gewone maatschappij op 2 april 1836 terug in het ouderlijk nest.

Zoon Adrianus Mollevanger gaat 29 april 1836 in militaire dienst, maar hij keert op 4 mei 1836 al weer terug. Op 10 november 1836 gaat hij weer in dienst.

Na een jaar thuis geweest te zijn, vertrekt Grietje of Margaretha Mollevanger weer op 2 mei 1837.

Op 30 november 1837 wordt het gezin weer overgeplaatst. Ze gaan nu naar hoeve 22 van Wilhelminaoord, zie de locatie op dit kaartje.

Buiten de deur gezet

Het is daar dat Jacob Mollevanger na zijn detentie op 15 november 1838 terugkeert. Behoorlijk chagrijnig, behoorlijk. Na een maandje barst de bom.

Hij treft bij thuiskomst naast echtgenote Neeltje en de nog thuiswonende kinderen Jacob en Hendrik Cornelis ook ťťn ingedeelde. Hendrik van Elst, geboren 28 oktober 1819, aankomst in de kolonie 9 juli 1828, geplaatst op contract A27 van Burgemeesteren van 's Gravenhage.
En op zaterdag 22 december 1838 zet Jacob Mollevanger die ingedeelde  het huis uit.

Niet langer conversatie met de directie

Het staat beschreven in de raad van toezicht van Wilhelminaoord van 24 december 1838, bijlage 2 op deze pagina. Daar meldt Jacob Mollevanger 'dat hij nimmer zoude gedogen dat de Directie hem een ingedeelde opdragen zoude, waar voor hij zijn leven over had'. En hij gaat nog verder, Hij meldt ook 'dat hij ophield langer conversatie met de Directie te hebben'.

Dat kan natuurlijk niet. De tuchtraad van 19 januari 1839, hoger op die pagina, veroordeelt Jacob Mollevanger tot enkele dagen opsluiting in de strafkamer op de kolonie.

Gevaarlijk mensch

Alleen lukt de uitvoering van dat vonnis niet. Dat blijkt uit een brief van directeur der koloniŽn Jan van Konijnenburg aan de permanente commissie op 1 februari 1839, invnr 205 scans 15-17:


Ik heb de eer UwEdG het volgende te berigten.

Blijkens het bij mijnen brief van den 26 januarij JL N. 221 ingezonden proces-verbaal is den kolonist J. Mollenvanger, hoeve N 22 van Kol. N. 2, zes dagen opsluiting in de strafkamer opgelegd, ter oorzake van weigering van gehoorzaamheid in de opname of eigenlijk het behouden van eenen ingedeelden.

Ik leg hierbij over een Schriftelijk rapport van den Onder Directeur aan den Adjunct Directeur, waaruit blijkt dat hij weigert dien straf te ondergaan,- volhoudt bij de weigering eens ingedeelden met bedreigingen tegen mijn persoon.-

UwEdG vernemen hieromtrent nog, dat Mollenvanger, in het najaar van 1835, ter zake van ontvreemding met braak uit de bakkerij, met 3 jaren gevangenis straf is gestraft geworden en dat hij, al dadelijk na zijne te huis komst, vůůr eenige maanden, uit het tuchthuis te Leeuwarden, getoond heeft, in plaats van te zijn verbeterd, alle redelijk gevoel te hebben verloren en in de gevangenis slechts eene wraak te hebben gevoed tegen mijn persoon, die hem om zijne misdaad, aan den gewonen Regter heeft moeten overgeven.

De zorg van zijn huisgezin gedurende zijn afwezen, de dienst zijner dochter in mijn huis,- die niet f 15.-, maar f 35.- vast loon genoten heeft en dan ook vreedzaam vertrokken is, met het voornemen, om binnen eenige maanden een huwelijk aantegaan;-
mijne pogingen in den Raad, om hem zijne verpligtingen te doen  gevoelen, ook de vermaningen zijner huisgenoten: niets kan hem tot betere gedachten brengen en is hij alzoo, in der daad, een zeer gevaarlijk mensch waarvan ik zelf kwalijk meer zeggen kan, dan alleen, dat de Adjunct Directeur mij dit heden zeer nadrukkelijk onder de aandacht heeft gebragt.

Ik heb in beraad gestaan, om, ingevolge het, bij UwEdG brief van den 28 December 1837 N3 ontvangen Koninklijk Besluit van 16 december 1820 N. 86, de hulp der plaatselijke Policie in te roepen, om Mollenvanger in de strafkamer te brengen; maar ben daarvan terug gekomen,
- omdat de koloniale Directie zulks met geweld zelve wel doen kan;
- omdat Kol. N2 in de Grietenij Weststellingwerf gelegen is, aan welks Bestuur dat besluit niet is medegedeeld;
 - omdat zoodanige hulp in mijne dienst tijd nog nimmer heeft behoeven te worden ingeroepen;
- omdat de zaak daarmede nog geenzins zoude zijn afgeloopen, daar Mollenvanger zich tegen de indeeling blijft verzetten met uitdrukkingen, die op zich zelve wederom zeer strafbaar zijn.

Beter heb ik het dan geoordeeld de uitvoering van de straf nog uit te stellen, tot dat UwEdG mij zullen hebben doen kennen, hoe hierin het voorzigtigste en doelmatigste gehandeld zal wezen.

Het komt mij voor, dat er alle termen bestaan voor eene verwijzing naar de Ommerschans, hetzij reeds dadelijk op bepaalde last van UwEdG, mij op deze mededeeling te geven, het zij, na een Besluit van den Raad van tucht, welks bekrachtiging door UwEdG, in dat geval, ik nu voor als dan reeds van UwEdG verzoeken zou, omdat zijne boosheid wel niet verminderen zal.

Tevens gelieven UwEdG mij te onderrigten of ik dan geweld zal kunnen gebruiken ter zijner overbrenging  naar de Ommerschans, dan of ik hem, bij verder verzet, op staande voet met zijn huisgezin uit de kolonien zal kunnen ontslaan; doch, daar hij dan, in den Winter, in volstrekte armoede gedompeld, ligtelijk door de kolonien zal rondzwerven, is zulks noch wenschelijk voor hem noch voorzigtig ten opzigte zijner booze gedachten.

Het komt mij daarom beter voor, hem, na het Besluit van den Raad, terstond naar de Ommerschans te doen overbrengen, zijn huisgezin na te zenden en hem daar de gelegenheid te laten, pogingen tot zijn ontslag aan te wenden.

UwEdG gelieven mij hieromtrent wel eenigzins spoedig te onderrigten.

In de kantlijn bijgeschreven door de permanente commissie: Mollenvanger en gezin op contract met regenten van het Aalmoezeniershuis te Alkmaar, hij is in Oct 1835 uitgeleverd aan de Justitie teruggekomen Nov 1838.


Ik verdom het

Zoals in de brief aangekondigd zit er als bijlage een rapport bij, gedateerd 31 januari 1839, van de onderdirecteur van Wilhelminaoord, Anne Hendriks Idserda aan directeur Van Konijnenburg, invnr 204 scan 673:


Frederiksoord den 31 Januarij 1839

Weledele Heer!

Ten gevolge bekomen aanschrijving van UwEd heb ik mij heden met den wijkmeester Kroll begeven naar de woning van den kolonist Mollevanger, met het voornemen om hem naar de Provoost te brengen, daar hij echter niet te huis was, maar op het werk, begaven wij ons derwaarts, en vonden hem ten huize van David Schouten hoeve no. 61, Mollevanger met het doel onze komst bekendt makende, hadt de Brutaliteit, zich nagenoeg, op de volgende wijze uit te laten.

Ik verdom het om met uw naar de Provoost te gaan ik wil mij liever dood laten schieten, ik wil niet door de Directie van de Maatschappij gestraft worden, laat den Directeur mij voor den Rechtbank te Leeuwarden roepen om daar gevonnist te worden.

Verder heeft hij gezegd, als den Directeur mijn vrouw en kinder ongelukkig maakte, hij op den Directeur zoude loopen, of was het over tien jaren, om deszelfs vrouw ook ongelukkig te maken, hij heeft gezegd den Directeur zoekt mij, om redenen ik mijn dochter niet voor vijftien guldens in ít jaar bij hem laten dienen wil

Verders ging hij voort met de Directie te lasteren en te beschimpen, te veel om hier te melden.

Willende volstrekt geen indeeling van eenig persoon hoegenaamd in zijn huis gedogen, volgens zijn eigen gezegdens, als liever te willen sterven, eer hij zulks gedoogde.

Ik heb hem trachten te neder te zetten doch alles vruchteloos, en niets hielp om zijn woede tot bedaren te brengen. Met een woord gezegd ik beschouw hem als een zeer gevaarlijk mensch in de maatschappij.

Ziende dat genoemde Mollevanger niet anders door middelen van geweld, naar de Provoost te krijgen was, heb ik ingevolgde UEd last, van onze magt of kracht, geen gebruik willen maken, zonder door een Ambtenaar van politie geadsiteerd te zijn. Welke volgens UEd zeggen, in geval van verzet gevraagd zoude worden.

Ik zal UEd order hier om trent nader blijven inwachten.

Ik heb de eer met achting te zijn.
De OnderDirecteur van Kol 2
A.H. Idserda


Met behulp der policie

De permanente commissie buigt zich over de kwestie op 11 februari 1839 onder agendapunt N3, invnr 483 (daarvan zijn geen scans). Ze besluit aan de directeur te schrijven:


In antwoord op UwEd brief van den 1 dezer N281 hebben wij de eer UwEd te magtigen om den kolonist J. Mollevanger voor de Raad van tucht te regt te stellen, en hem, ingeval hij naar den strafkolonie wordt verwezen, onmiddellijk derwaarts te doen overbrengen, des noods met behulp der policie, kunnende het vonnis nu voor alsdan bekrachtigd worden beschouwd.

Vertrek

Aldus geschiedt. Jacob Mollevanger gaat naar de strafkolonie, waar hij blijkens dit overzicht op 19 februari 1839 aankomt. Hij is de eerste en enige die zonder zijn gezin naar de strafkolonie gaat, want anders worden alleen hele families daarnaartoe overgebracht.

Hij wordt uit de strafkolonie ontslagen op 23 april 1839 en het hele gezin verlaat de kolonie op 18 mei 1839, tot op de dag exact negentien jaar na hun aankomst.