Het gezin van Willem Lodewijk Dammers, vrije kolonisten van 1824 tot 1853 en nauw verwant met de familie Kniesenburg


Van de zeven kinderen waarmee de familie Dammers naar de kolonie komt zullen er drie trouwen met andere kolonistenkinderen. Maar geen van hen wordt zelf kolonist, al wonen ze wel in de omgeving.
Hier mijn aantekeningen over het gezin. Ik weet niet of ik alle gegevens heb, want als ik een zoekactie doe op hun naam krijg ik zoveel hits op Rotter'dammers' en Amster'dammers' dat ik er moe van werd.


De familie komt voor in het designatieregister over 1824. Amsterdam mag vijf gezinnen in de kolonie plaatsen 'uit de contributie' (zie voor een uitleg van dat begrip deze pagina) en het gezin van Willem Lodewijk Dammers, sterk 9 hoofden, hoort daarbij. Zie de gedeeltelijke transcriptie van het designatieregister op deze pagina bij nummer 10. Ze komen aan op donderdag 8 juli 1824, dus vermoedelijk hadden ze het beurtschip uit Amsterdam van dinsdagavond 19:00 uur.

Ze worden ondergebracht in een hoeve in Wilhelminaoord, waarvan uit die periode geen stamboeken bewaard zijn gebleven. Al binnen het jaar vermindert het gezin met ťťn. Op 10 april 1825 schrijft de directeur der koloniŽn aan de permanente commissie, invnr 73 en zie hier de scan van de brief waarin dit voorkomt:

Nog te vragen authorisatie tot het geeven van ontslag aan de jongelingen C.L. Dammers, Bernardus Berends en Klaas van Haften, zonen van de kolonisten van die namen, in kol. N4 en 7.

C.L. staat voor Christiaan Lodewijk Dammers, geboren 22 oktober 1806, die daarna in geen enkele kolonieregistratie nog voorkomt en die dus maar minder dan een jaar in de kolonie heeft gewoond.

Gezinssamenstelling

Per 1 juni 1825 wordt alles hernummerd en heringedeeld (zie hier het besluit daarover) en vanaf dat moment woont de familie Dammers in kolonie nummer 2. En vanaf dan zijn er ook stamboeken bewaard gebleven. Dat begint met het stamboek met invnr 1352, klik hier en vul rechtsonder het paginanummer 25 in. De familie woont op hoeve nummer 68 en vanaf hier neem ik de persoonsgegevens over:

● Willem Lodewijk Dammers is volgens de kolonieadministratie geboren op 21 mei 1774. Maar volgens sommige familie-onderzoekers moet dat zijn 20 mei 1775 en vindt die geboorte plaats in Kopenhagen. Andere aanvullende informatie die ik van hen heb gekregen: Willem Lodewijk Dammers werd op 05 juni 1806 ingeschreven in het poortersboek van Amsterdam. Hij was toen taalmeester en koopman. Tussen ca 1810 en ca 1815 was hij "spediteur" in Varel (Noord-Duitsland). Daarna keerde het gezin terug naar Amsterdam. In 1816 woonden ze op de Reguliersgracht 87.
Hij is getrouwd met:

● Carolina Dorothea Dammers, volgens familie-onderzoekers Carolina Theodora Davidina Dammers. Volgens de kolonieadministratie geboren 21 juli 1783, volgens familie-onderzoekers 21 juli 1782. Het echtpaar heeft de volgende kinderen in huis:

● Elisabeth Francisca Dammers, volgens familie-onderzoekers Elisabeth Francisca Charlotte Dammers. Volgens de kolonieadministratie geboren 6 juli 1804 en daar zijn de familie-onderzoekers het mee eens.
Hendrik Frederik Dammers, geboren 21 maart 1812 en dat scheelt maar een dagje met de kolonieadministratie die 22 maart 1812 geeft. Geboren te Varel.
Pieter Willem Dammers, volgens iedereen geboren 23 juni 1814. Ook geboren te Varel.
Johanna Antoinetta Dammers, geboren 29 september 1816.
Hermina Suzanna Dammers, geboren 15 augustus 1819.
Antonia Clasina Dammers, geboren 7 maart 1823.

Samengevat: vier dochters en drie zoons, van welke laatsten er eentje al het huis uit is.

Begint zich te schikken

Blijkbaar ging het in het begin allemaal wat stroef, want in de kleine raad van 15 oktober 1825 komt ter sprake dat het gezin 'begint zich tot de veldarbeid te schikken'. Bekeken wordt of ze 'ter aanmoediging' ook wat werk in de fabriek (spinnen en weven waarmee wat extra verdiend kan worden) kunnen krijgen. Maar dat gaat niet door, want de aardappeloogst is belangrijker. Zie bij 15 oktober op deze pagina.

In het hiervoor al genoemde stamboek staat dat het gezin per 3 januari 1826 verhuist naar hoeve 62. Dat is maar een heel klein stukje verder aan de Vierdeparten, maar terwijl nummer 68 tegenwoordig alleen maar weiland is - zie hier - staat bij nummer 62 nog steeds een - ongetwijfeld vele malen verbouwde - kolonistenwoning, zie hier.

Stamboeken

In het stamboek wordt bij die hoeve 62 gemeld dat dochter Elisabeth Francisca Charlotte Dammers op 1 maart 1828 het gezin verlaat om te gaan dienen. Of ze gaat helemaal niet ver weg of ze keert op een gegeven moment weer terug naar de omgeving van de koloniŽn, maar op 10 januari 1837 trouwt ze te Steenwijk met Abraham Beun. Een uit Leiden afkomstige kolonistenzoon die een jaartje voor het huwelijk van de kolonie weggelopen is.

Kinderen uit dat huwelijk worden geboren te Noordwolde. De veronderstelling is gerechtvaardigd dat ze wonen in het illegale 'huttendorp' dat bekend komt te staan als Noordwolde-Zuid (en later als Lombok). Lekker dicht bij waar het kolonistengezin Dammers woont.

Dan zijn er nog vijf kinderen in huis. Een poging van de nu oudste in het gezin Hendrik Dammers, 'zoon van den ouden Dammers', om verlof te krijgen om naar Amsterdam te gaan, leidt schipbreuk bij de kleine raad van 26 juli 1828, zie op deze pagina.

In het stamboek Wilhelminaoord 1828-1829 gebeurt helemaal niets. In het boek Wilhelminaoord 1830-1835 met invnr 1354, klik hier en vul paginanummer 61 in, staat dat Pieter Willem Dammers op 1 mei 1833 begint zijn dienstplicht te vervullen. Hij zal niet meer terugkeren en dan zijn er nog vier in huis.

Kritiek

In de kleine raad staat de familie deze jaren af en toe aan kritiek bloot:

● Op de zitting van 30 juni 1832 wordt opgemerkt dat ze geen mest gemaakt hebben en dat ze de houtwal niet schoon hebben gehouden, zie hier.

● Op de zitting van 27 april 1833 wordt geconstateerd dat het 'aschhok' (waarin de haardas bewaard wordt die later over het klaverland gebracht moet worden) is ingestort, zie hier.

● En op de zitting van 24 januari 1835 wordt gekeken welke gezinnen minder roggeoogst hebben ingeleverd dan de 'tauxatie' vooraf. De familie Dammers is hier verreweg koloniale topscoorder tekortkomende oogst en dat heeft tot gevolg dat van het brood dat ze zouden ontvangen twaalf broden worden ingehouden, zie hier.

Er kan nog meer zijn, maar ik heb van lang niet alle kleine raadzittingen transcripties.

Post

Even een terzijde: de ingekomen post van de permanente commissie is tot 1833 geÔndexeerd op namen en ik heb niet alle brieven waarin 'Dammers' gescoord werd doorgekeken, maar voor liefhebbers is hier de lijst.

Dat zal overigens niet allemaal over de familie gaan. Er zit ene Franciscus Dammers in het bedelaarsgesticht op de Ommerschans die erg veel problemen veroorzaakt en die vaak ter sprake komt. Maar dat zien de onderzoekers wel aan de voornamen.

Slachtoffer

Dan een rol waarin we de familie nog niet tegengekomen zijn: slachtoffer. Op de zitting van de Raad van Politie en Tucht voor de Gewone KoloniŽn van 24 september 1836 moeten twee kolonistenzonen en een ingedeelde voorkomen omdat zij 'veldvruchten' uit de tuin van Dammers genomen hebben. Volgens de jongens was het maar 'een enkelde wortel' en hebben ze die snel teruggelegd toen er iemand aankwam. Van de behandeling in de raad van tucht heb ik geen transcriptie, maar wel van bijlage 2.

Dit is misschien een moment om even vast te stellen dat NOOIT een lid van de familie Dammers voor de tuchtraad heeft moeten verschijnen (althans niet bij de tuchtraden die ik gezien heb en dat zijn er best veel). Dat kunnen heel weinig koloniale gezinnen hen nazeggen!! Hooguit is er af en toe een ingedeelde bij hen die ergens van beschuldigd wordt, zie bijvoorbeeld 7 oktober 1837, bijlage 5.

CarriŤre-switch

Ingedeelden bij de familie zien we voor het eerst verschijnen in het stamboek Wilhelminaoord 1836-1840 met invnr 1355, klik hier, en vul in paginanummer 60. Die ruimte lijkt er ook te zijn, want kinderen vliegen uit. Hendrik Frederik Dammers en Hermina Suzanna Dammers verlaten het ouderlijk nest op 29 april 1837. Dan zijn er nog twee. Maar Hermina Suzanne keert terug op 6 september 1837. Dan zijn er drie. En Hendrik Frederik keert terug op 17 februari 1838. Dan zijn er weer vier.

Op 8 maart 1838 verhuist de hele bups naar Willemsoord, hoeve 25. Dat is middenin die kolonie, zie hier. En als we kijken in het stamboek Willemsoord 1836-1840 met invnr 1361, klik hier en vul paginanummer 26 in, dan zien we dat het is omdat de inmiddels 62-jarige Willem Lodewijk Dammers daar begint als winkelier.

Als dusdanig staat hij ook in het personeelsregister met invnr 998 (helaas geen scans) op folio 29. Het besluit over zijn aanstelling schijnt door de permanente commissie genomen te zijn op 17 januari 1838 onder agendapunt N11. Dat heb ik niet gezien, maar dat moet zich in invnr 468 bevinden.

Winkelier

Het leven van een winkelier gaat niet altijd over rozen. Om te beginnen moet er een borgtocht komen, iemand moet zich voor een fors bedrag garant stellen zodat de schade gedekt is als de winkelier kosten voor de Maatschappij veroorzaakt. In het register van borgtochten, dat op deze pagina staat, wordt Willem Lodewijk gemeld bij nummer 30. De borgtocht zelf heb ik niet gezien, maar op die pagina staat ook vermeld in welke invnrs die zich zou kunnen bevinden.

Andere problemen voor een winkelier komen aan de orde bij de tuchtzitting van 8 september 1838. Ene Alida Johanna van Munster is op heterdaad betrapt toen ze vijftig cent uit de kassa van winkelier Dammers stal en geeft spontaan toe dat ze dat al vaker gedaan heeft, zie bijlage 3.

Maar het duurt ook niet vreselijk lang. De permanente commissie commissie neemt eerst een besluit over winkelier Dammers op 11 februari 1839 onder agendapunt N1. Heb ik ook niet gezien, maar moet in invnr 483 zitten. En daarna op de vergadering van 14 september 1839 onder agendapunt N3. Moet in invnr 492 zitten. Met als gevolg dat op 1 oktober 1839 het hele gezin weer naar Wilhelminaoord gaat.

Krankzinnig

We treffen ze op hoeve 22 - nog steeds aan de vierdeparten maar een stukje verderop, zie hier - in het stamboek Wilhelminaoord 1836-1840 met invnr 1355, zie hier, op pagina 20. En dan openbaren zich ook de problemen met dochter Johanna Antoinetta Dammers. Ze gaat weg, komt weer terug, en wordt een paar keer overgeplaatst naar een hoeve in de kolonie Willemsoord. En daarvandaan loopt ze 25 juli 1840 weg.

Wat er allemaal aan de hand is wordt duidelijk uit een brief van 15 oktober 1840, invnr 236, klik hier en vul rechtsonder het scannummer 294 in. Er is sprake van 'telkens herhaalde vlagen van krankzinnigheid' bij Johanna Antoinetta en haar vader meldt dat hij 'volstrekt geen huis met haar kan houden'. Ze schijnt in Amsterdam te zijn opgepakt en Willem Lodewijk Dammers wil niet dat ze in haar 'ongelukkige waanzinnige gesteldheid' naar de Ommerschans wordt gebracht (waar in de praktijk veel mensen met een psychische stoornis terecht komen).

Bedelaarsgesticht

Willem Lodewijk heeft zijn zwager, de procureur Dammers in Amsterdam, gevraagd een plek voor Johanna Antoinetta in een krankzinnigengesticht te regelen. Maar daarvoor is het al te laat, want een dag eerder dan de brief - 14 oktober 1840 - is Johanna Antoinetta Dammers vanuit Amsterdam het bedelaarsgesticht op de Ommerschans binnengevoerd.

Ze is met nummer 854 te vinden in het bedelaarsregister 'gemerkt H', toegang 0137.01 invnr 427. Volgens de daar afgedrukte beschrijving is ze 1.56 meter lang, heeft blond haar en blauwe ogen en verder geen bijzondere kentekenen.

Terug in huis

Johanna Antoinetta Dammers mag op 24 juni 1841 het gesticht uit en we zien in het stamboek Wilhelminaoord 1841-1848 met invnr 1356, klik hier en vul paginanummer 22 in, dat ze dan weer naar het ouderlijk huis mag terugkeren.

Maar we zien in de laatste kolom ook dat het allesbehalve goed blijft gaan. Om de haverklap wordt ze uit huis geplaatst, de ene keer naar een andere hoeve in Wilhelminaoord, een paar keer naar het tweede gesticht te Veenhuizen.
In, uit, in, uit...

Even iets anders: er zitten in de post van met name 1842 een boel brieven van ene meneer Ter Still die vroeger winkelwaren aan de kolonie heeft geleverd en die klaagt dat die leveranties tegenwoordig aan 'Dammers' gegund worden. Wie wat waar welke Dammers dat is zou ik niet weten.

Kniesenburg

En dan is er, op vrijdag 3 februari 1843, de gewelddadige confrontatie tussen de kolonist Johannes Hermanus Kniesenburg en de adjunct-directeur voor de vrije koloniŽn Coenraad Hulst. Het is in dat kader dat de familie Dammers genoemd wordt op de pagina's 239, 244-245, 251 en 261 van De strafkolonie.

Bij de voorbereiding van de rechtzaak tegen Kniesenburg valt de naam Dammers al in een proces verbaal dat de burgemeester van Vledder heeft gemaakt. Daar wordt ook naar gevraagd bij een verhoor van Kniesenburg. Als gevolg daarvan krijgt Willem Lodewijk Dammers een dagvaarding voor een getuigeverhoor bij de rechtbank van Assen. Maar hij komt niet opdagen, ondanks het dreigement in de dagvaarding dat 'in geval van niet verschijning, de straffen der wet zullen worden toegepast'.

Rechtzaak

Ze krijgen daarop bezoek van de burgemeester van Vledder die in een brief meldt dat hij de indruk heeft dat de familie Dammers de neiging heeft 'om de zaak van Kniezenburg (...) in een voor hem gunstig licht te plaatsen'. Hij adviseert daarom zowel vader en moeder Dammers als de dochters Hermina Suzanna en Antonia Clasina bij de rechtbank onder ede te horen.

Dus krijgen ze alle vier een dagvaarding voor de rechtzaak. Nu komen ze wel en leggen ze verklaringen af waar Johannes Hermanus Kniesenburg niet ontevreden over kan zijn. Wie meer over de rechtzaak wil lezen kan terecht bij de inventaris van stukken ervoor en wie alles over Johannes Hermanus Kniesenburg wil weten kan op diens pagina terecht.

Het slot van dit liedje is dat het gezin Kniesenburg op 26 juli 1843 van de kolonie moet vertrekken. Ze vestigen zich 'in de hutten onder Noordwolde'. Inderdaad, Noordwolde-Zuid, waar ook Elisabeth Francisca Charlotte Dammers met haar gezin woont.

De hutten onder Noordwolde

En dat wordt het verzamelpunt voor veel betrokkenen. Hendrik Frederik Dammers deserteert op 15 mei 1844 van de kolonie. Het is maar net wat je deserteren noemt, want het is zijn huwelijksdag met Cornelia Kniesenburg. Ze vestigen zich in Noordwolde-Zuid.

Hermina Suzanna Dammers deserteert van de kolonie op 20 april 1848. Inderdaad, de dag dat ze trouwt met Johannes Hendrik Kniesenburg. Het echtpaar vestigt zich in Noordwolde-Zuid.

Er komt een eind aan deze familie-bijeenklontering in het stamboek Wilhelminaoord 1848-1859 met invnr 1357, klik hier en ga naar paginanummer 23. Willem Lodewijk Dammers overlijdt op 7 augustus 1851.

Arbeidersgezin

Dochter Johanna Antoinetta gaat nog steeds in, uit, in, uit. Dochter Antonia Clasina deserteert op 26 juni 1853, maar is op 14 juli 1853 weer terug. En dan gaan zij en haar moeder, 'de weduwe Dammers', op 4 november 1853 als arbeidersgezin naar het derde gesticht te Veenhuizen. Vermoedelijk is er aan die degradatie een tuchtzitting voorafgegaan, maar die zal lastig te vinden zijn, zie deze overzichtspagina.

Ze zijn nu te vinden in het register van arbeidersgezinnen 1848-1859 met invnr 1575, klik hier en ga naar pagina 20. Daar loopt het af. Johanna Antoinetta Dammers voegt zich bij haar moeder en zus, maar overlijdt op 31 mei 1854. Dochter Antonia Clasina Dammers loopt van de kolonie weg op 6 juni 1859 en Carolina Theodora Davidina Dammers weduwe Dammers overlijdt op 2 oktober 1859.

Antonia Clasina Dammers

Het lijkt of daarmee de laatste Dammers van de kolonie verdwenen is, maar op 28 oktober 1859 is Antonia Clasina Dammers er al weer. Ze wordt die dag vanuit Assen het bedelaarsgesticht op de Ommerschans binnengebracht. Een meter vijftig lang, blond haar en blauwe ogen en geen bijzondere kenmerken. Zie bedelaarsnummer 4835 in het boek gemerkt U, toegang 0137.01 invnr 439. Op 30 januari 1862 wordt ze weer vrijgelaten.

Jaren later, op 13 februari 1869, is ze er weer. Nu met bedelaarsnummer 2696 in het register toegang 0137.01 invnr 292. Op 13 februari 1871 komt ze het gesticht weer uit en dan is echt de laatste Dammers van de kolonie verdwenen. Er wonen alleen nog de nodige in de hutten onder Noordwolde.