Johannes Hermanus Kniesenburg, een roerige carriŤre in een dikke twintig jaar kolonie,
van 1821 tot 1843


Johannes Hermanus Kniesenburg is geboren op 15 januari 1790 en gedoopt in de Domkerk te Utrecht. Tweehonderdachtentwinig jaar later is hij een van de hoofdpersonen in De strafkolonie. Hij komt voor op de bladzijden 42-46, 100-101, 130-132, 172-174, 192-195, 234-239, 243-245, 250-251, 258-261. Hier de volledige (voor zo ver mij bekend) geschiedenis met alle stukken uit de koloniale periode. De meeste transcripties zijn gemaakt door Jaap Groen.

Het leven vůůr de kolonie

De ouders van Johannes Hermanus overlijden jong. Zijn vader, Johann Ludwig (of Lodewijk) Kniezenburg in januari 1796 en zijn moeder in oktober 1802. Van de waarschijnlijk 7 kinderen uit dit huwelijk zijn er dan nog drie in leven, naast Johannes Hermanus een vijf jaar oudere zus en een drie jaar jongere broer.
De ouders hadden al eens moeten aankloppen bij de regenten van de Stadsaalmoezenierskamer en diezelfde regenten ontfermen zich nu over Johannes Hermanus en zijn broer. De twee worden opgenomen in het Stads Ambacht Kinderhuis.
Later, in 1812, trekken de broers met Napolťon en de Grande Armťe richting Rusland. Jean Herman Kniesenburg wordt onder stamboeknummer 2301 ingelijfd in het 124e Regiment Infanterie van linie en zijn broer Jan Lodewijk (Louis) zit bij het 33e Regiment Lichte Infanterie (stamboeknr. 2031). Die broer overleeft de veldtocht niet, Johannes Hermanus keert heelhuids terug.

Huwelijk en kinderen

In Utrecht trouwt hij Johanna Claasen, die ook wel als Johanna Janssen voorkomt. Zij was op 7 maart 1787 gedoopt in de RK parochie 'De Vier Heemskinderen' in Haarlem. Haar vader Joannes Klaassen was op 02-07-1786 'toen zijne vrouw zwanger was, geabsenteerd, zonder dat men nimmer eenig berigt van zijn leven of dood heeft bekomen'.
Johanna groeide op in het R.K wees- en armenhuis. Toen ze 13 was is haar moeder, Anna Kraayenburg, opgepakt wegens een reeks diefstallen en veroordeeld tot geseling, brandmerking, een langdurige gevangenisstraf en verbanning uit Noord-Holland. Zover is het niet gekomen: in 1808 overleed ze in de gevangenis.

Het echtpaar Kniesenburg-Claasen krijgt in Utrecht drie kinderen, ťťn zoon en twee dochters. Achtereenvolgens:

Johannes Hendrikus Kniesenburg, geboren Utrecht 11 april 1815,
● Pieternella Kniesenburg, geboren Utrecht 5 oktober 1817, en
● Cornelia Kniesenburg, geboren Utrecht 25 mei 1820

In de stukken uit die tijd komt Johannes Hermanus voor als 'verwer' en als molenaarsknecht, maar het zijn onzekere tijden waarin het begrip 'vaste baan' nog niet bestaat. De regenten van de Stadsaalmoezenierskamer schieten weer te hulp.
De regenten hebben in mei 1820 een contract afgesloten met de Maatschappij (zie de contractenpagina elders op de site) waardoor ze over drie hoeven in de vrije koloniŽn kunnen beschikken. Ze stellen de Maatschappij voor een van die hoeves aan Johannes Hermanus en zijn gezin te geven. Lees hier de stukken over de voordracht en aankomst in februari/maart 1821.

Het eerste jaar op de kolonie

Het gezin met man, vrouw en drie kinderen komt in hoeve 35 van Willemsoord, zie dit overzicht van het stamboek invnr 1407 bij hoeve 35. Dat is tegenwoordig Steenwijkerweg 143, vlakbij het centrale kruispunt in Willemsoord. Zie op dit kaartje.

Het gezin krijgt op 10 juni 1821 drie Dordtse wezen (daar zijn er nogal veel van op de kolonie) in huis:
- Anthonij Telgenkamp of Tilgenkamp, geboren 1805, van beroep passementmaker.
- Cornelis de Jong, geboren 1808.
- Johanna Adriana van Vugteld, geboren 1808
De eerste twee worden al op 7 oktober 1821 overgeplaatst naar een andere hoeve.

Maar het eerste conflict vindt ook plaats. Het maandblad van de Maatschappij, De Star, meldt in haar nummer van augustus 1821:

De kolonist KNEEZENBERG in no. 3, die zich aan misbruik van sterken drank buiten de kolonie, en aan brutaliteit tegen eenen Onder-Direkteur had schuldig gemaakt, is door den Raad van Policie met drie dagen arrest gestraft.

En dan komt de affaire Koppe en kopjes. Waaraan een aparte pagina gewijd is.

Als ze precies ťťn jaar in de kolonie zijn, gaat het mis. In een brief van de directeur der koloniŽn van 1 maart 1822, invnr 60, valt te lezen:

En eindelijk te berigten dat de kolonist Kniesenburg uit kol. no.3 op heden wegens verregaande dronkenschap en brutaliteit voor de Raad van Policie te Steenwijk is gebragt en door haar naar de Ommerschans verwezen; waar heen hij op morgen zal worden over gebragt.

Het wordt ook nog eens vermeld in het maandblad van de Maatschappij, waar ze altijd veel moeite hebben met zijn achternaam. In het nummer van maart 1822 staat:

De kolonist KNEESENBERG, zich aan dronkenschap en brutaal gedrag jegens de Wijk- en Sektiemeesters hebbende schuldig gemaakt, is voor den Kolonialen Raad van Policie te Steenwijk gebragt, en door denzelven naar de Ommerschans verwezen.

Ze hoeven niet zo lang te blijven. Al op 14 augustus 1822, dus na vijfenhalve maand, mogen ze terugkeren naar Willemsoord. Van die vrijlating wordt melding gemaakt, inclusief een plaatje uit De Star, op deze pagina. Maar over de tocht naar huis valt meer te vertellen, schrijft onderdirecteur Fenner in deze brief.

De volgende jaren op de kolonie

Omdat de oude woning inmiddels bezet is, komt het gezin nu in hoeve 38 van Willemsoord, invnr 1358 (stamboek Willemsoord tot 1828), scan 16. Tegenwoordig is dat de Paaslooregel, ook vlakbij het centrale plein van Willemsoord. Zie op dit kaartje.
Er worden in hoeve 38 nog een zoon en een dochtertje geboren:

● Lodewijk Kniesenburg, geboren Willemsoord 5 november 1822 en
● Johanna Kniesenburg, geboren Willemsoord 8 mei 1825.

Het gaat zes jaar goed. In het jaarverslag over het onderwijs in 1822, 19 februari 1823 invnr 64 scan 178, wordt zoon Johannes Hendrikus genoemd als onderdeel van een lijst met kinderen 'hebbende uitgemunt in gedrag en vorderingen'.
Er is wel weer een berichtje in De Star in het nummer van september 1823:

Er zijn gedurende deze maand geene klagten van buiten, wegens het gedrag der kolonisten, ingekomen. - De kolonisten MEIJER en KNESENBURG in No 3 hebben zich schuldig gemaakt aan misbruik van sterken drank en het beleedigen van den Onder-Direkteur. Beide zullen gebragt worden voor den Raad van Policie te Steenwijk, en denkelijk, ten gevolge van deszelfs uitspraak, naar de Ommerschans verplaatst.

Maar deze keer is er geen verbanning. Dat ligt anders een paar jaar later. Volgens invnr 1358, klik hier en vul rechtsonder het paginanummer 16 in, deserteert Johannes Hermanus op 6 april 1826 van de kolonie. Op 13 mei 1826 komt hij even terug en neemt hij zijn vrouw en de vijf kinderen mee. Blijkbaar trekken ze naar Haarlem, de geboorteplaats van zijn vrouw, want daar overlijdt hun jongste zoontje op 14 september 1826 op de leeftijd van 3 jaar en 9 maanden.

In een ander stamboek, dat zich niet in het archief bevindt maar bij de archivaris, staat dat ze 1 november 1826 terugkeren in de kolonie en tijdelijk worden ondergebracht in hoeve 9B bij de wijkmeester Van Heest. Johannes Hermanus moet verschijnen voor de raad van politie en tucht in de gewone koloniŽn en daar vertelt hij over de aanleiding voor zijn vlucht. Het verslag van die raadzitting staat elders op de site. Ze worden voor de tweede keer verbannen naar de strafkolonie op de Ommerschans.

De tweede verbanning

Volgens het stamboek van strafkolonisten 1822-1827, invnr 1442 folio 19, komen Johannes Hermanus, zijn echtgenote en hun (nu nog) vier kinderen op 5 november 1826 in de strafkolonie aan. Dit keer komen ze er niet zo snel weg.
Ze proberen het wel. Begin 1827 wenden ze zich schriftelijk tot de regenten van de Stadsaalmoezenierskamer in Utrecht. De brief zelf is niet bewaard gebleven, maar de reacties van de directeur der koloniŽn en de permanente commissie maken genoeg duidelijk wat er ongeveer ingestaan heeft. Zie hier voor alle stukken.

Dat lukt dus niet. Twee jaar later proberen ze het opnieuw. Die brief, van 31 maart 1829, is wťl bewaard gebleven, maar nu is de reactie erop nergens te vinden. Soms zitten er behoorlijke gaten in het archief. Maar met enig redeneren valt wel te bedenken hoe er op gereageerd zal zijn, zie hier voor de betreffende stukken.

De inspectie van de strafkolonie en de beoordeling of de strafkolonisten zich voldoende gebeterd hebben om naar de vrije koloniŽn terug te mogen keren, verloopt in 1829 naar wens. Johannes Hermanus en zijn huisgenoten mogen terug. Zie hier het besluit daartoe van de permanente commissie.

Het register van strafkolonisten 1828-1838, invnr 1580 folio 07, meldt dat ze per 1 oktober 1829 worden vrijgelaten. Ze gaan nu niet naar Willemsoord, want daar hebben ze te vaak ruzie gehad, maar naar Frederiksoord. In het stamboek Frederiksoord 1828-1830, invnr 1347 scan 33, vinden we ze terug op hoeve 61. Tegenwoordig is dat Koningin Wilhelminalaan 55, zie de locatie opdit kaartje.

Het derde verblijf in de kolonie

Er volgen een aantal relatief rustige jaren. Februari 1830 verhuizen ze naar een andere hoeve. Het stamboek Frederiksoord 1830-1835, invnr 1348, klik hier en ga naar pagina 63:

Kniesenberg en gezin naar N88 den 13 februari 1830.

En daarna zijn ze terug te vinden bij hoeve 88, invnr 1348 scan 90. Tegenwoordig is dat Koningin Wilhelminalaan 35A, zie dit kaartje voor de locatie. Daar krijgen ze ook, voor het eerst sinds lange tijd, weer een ingedeelde in huis. Vanaf 26 oktober 1830 woont de Utrechtse weesjongen Laurens van Delsen bij hun in huis. Hij is geboren 27 juli 1822 en dus acht jaar oud als hij bij de Kniesenburgs komt en hij zal vijfenhalf jaar bij hen blijven.

Waar iedereen binnen de directie van de koloniŽn en het bestuur van de Maatschappij het over eens is, is dat Johannes Hermanus een harde en goede werker is. Wat de reden is dat de directeur hem op 14 mei 1831 voordraagt als 'kolonist van den eersten rang'. Over dat verschijnsel staat een aparte pagina op de site.
Om dezelfde reden wordt Johannes Hermanus aangesteld als opzichter over de veldarbeid. Dat heeft wel tot gevolg dat hij af en toe in conflict komt met medekolonisten. Een kwestie komt op 29 oktober 1831 voor de tuchtraad, Bij een andere zaak, die op 5 mei 1832 voor de tuchtraad komt, was hij zijn dochter en ingedeelde te hulp geschoten.

De kinderen ondernemen pogingen om uit te vliegen, maar vooralsnog lukt dat niet. De oudste zoon Jan Hendrik Kniesenburg vertrekt om te 'gaan dienen 8 juni 1831', maar keert op 1 november 1831 weer terug. Hij vertrekt weer op 26 december 1831 en blijft dan langer weg, maar is 22 september 1832 weer terug. Dochter Cornelia gaat dienen - hoewel pas dertien jaar oud - op 14 juli 1833, ze wordt ook formeel ontslagen op 1 februari 1834, maar op 7 juni 1834 is ze terug in het ouderlijk nest.

Af en toe gaat een van de ouders met verlof. Zo staat in de notulen van de kleine raad voor de gewone koloniŽn van 20 april 1833, invnr 1624:

Vrouw Kniezenburg, van kolonie N. 1, verzoekt om met verlof te gaan naar Utrecht voor den tijd van 14 dagen. Is toegestaan.

En in de notulen van diezelfde raad, zelfde invnr, van 7 juni 1834:

J.H. Kniezenburg van kolonie 1, verzoekt verlof naar Utrecht voor den tijd van 14 dagen -> Is toegestaan

In juli 1833 wordt de oudere zus van de bij Kniesenburg wonende ingedeelde Laurens van Delsen, Jacoba van Delsen, door Utrecht in het wezenetablissement te Veenhuizen ondergebracht. Blijkbaar wenden laurens van Delsen en Johannes Hermanus Kniesenburg zich gezamenlijk tot Utrecht, want de regenten van de Stadsaalmoezenierskamer reageren daarop. Zie hier voor alle betreffende stukken. Het komt tot een hereniging tussen broer en zus.

Vertrek van de kolonie

Kortom, het lijken rustige jaren. Maar dan: 24 maart 1836 laat de directeur weten dat de familie Kniesenburg van de kolonie weg wil. Het verbaast iedereen, ook de regenten van de Stadsaalmoezenierskamer in Utrecht. Zie hier voor alle betreffende stukken. Het gaat wel door. Het stamboek Frederiksoord van 1835-1841, invnr 1349, klik hier en ga naar pagina 89, meldt dat het gezin op 28 april 1836 Frederiksoord verlaat.

Ze vestigen zich in Utrecht, de geboorteplaats van Johannes Hermanus. Daar overlijdt de oudste dochter, bijna twintig jaar oud, in het ziekenhuis op 10 september 1837. Zoon Hendrik Jan gaat als plaatsvervanger voor iemand uit Meppel voor vijf jaar in militaire dienst.
Het gaat niet echt goed in Utrecht en na twee jaar willen ze weer terug.

Via de regenten van de Stadsaalmoezenierskamer kan dat niet meer, die zijn daarover - zie hiervoor - erg duidelijk geweest. Maar er is ook nog de subcommissie van weldadigheid te Utrecht. Zie hier voor de stukken met betrekking tot hun terugkeer. Op 15 oktober 1838 komen ze aan en worden ze weer ondergebracht in Frederiksoord.

En terugkomst in de kolonie

Volgens het stamboek Frederiksoord 1835-1841, invnr. 1349 scan 135, op hoeve 127. Tegenwoordig is dat de Naamen van Eemneslaan 5. Zie de locatie op deze kaart. Ze zijn dus nog maar met zijn viertjes: Johannes Hermanus, zijn echtgenote Johanna en de twee dochters Cornelia en Johanna. Ze krijgen nu meer ingedeelden. Daaronder ook Jacoba van Delsen die eerder al bij hun in huis heeft gezeten.

Ze gaan weer als kolonisten aan het werk. Johannes Hermanus is nog steeds een van de beste werker op de kolonie. Maar hij kan ook nog steeds erg driftig worden en zodoende komen we bij de gebeurtenissen van 3 februari 1843.

Eerst de aanleiding. Die is gelegen in een besluit van de permanente commissie van 24 oktober 1842. Directeur Van Konijnenburg ziet de bui al hangen en probeert er nog een draai aan te geven. Zie hier voor het besluit en Van Konijnenburgs reactie.

De steekpartij en de rechtzaak

LET OP: de stukken die hier mee te maken hebben komen NIET uit het archief van de Maatschappij van Weldadigheid, maar uit dat van de rechtbank in Assen: toegang 0106 invnr 49. Dat is een enorm pak papier, zie hier:

Dus eerst maar eens de daarbij gevoegde 'Inventaris van stukken in de zaak tegen Johannes Hermanus Kniezenburg', Die heb ik wat aangepast, zodat alle stukken van de rechtzaak ook vandaaruit te bereiken zijn. Wat er op 3 februari 1843 precies gebeurd is tussen adjunct-directeur Coenraad Hulst en kolonist Johannes Hermanus Kniesenburg wordt uit de diverse stukken wel duidelijk.

Eerst is er een 'Rechterlijke aanklagt' opgesteld door Johannes Hermanus met hulp van een advocaat, waarin hij zijn kijk op de gebeurtenissen van 3 februari geeft.

De burgemeester

Een heel andere kijk geeft de burgemeester van Vledder die op 7 februari 1843 ten behoeve van de rechtbank een proces-verbaal opmaakt. Hij is Herman Hendrik Adriaan Sluis, burgemeester van Vledder sinds 1835 - dat was op zijn 25ste dus hij zal met een zilveren lepeltje in zijn mond geboren zijn - en hij is zeer partijdig, zoals al duidelijk is uit zijn begeleidende brief, en dat klinkt ook door in het proces verbaal.

Twee dagen later stuurt de burgemeester nog meer stukken. Een schetstekening waarop te zien is hoe de vlucht van Kniesenburg verloopt (De strafkolonie pagina 237), een verklaring van de koloniale geneesheer Dobber van de Velde (zie hier), en een ook dubieus schrijven van de directeur der koloniŽn Jan van Konijnenburg, zie hier. Die dringt er op aan Kniesenburg gevangen te zetten,want de kolonisten in zijn wijk zijn zo opstandig. De door Van Konijnenburg meegestuurde extracten uit Kniesenburgs rekening geef ik hier niet weer.

Als reactie op een en ander vraagt de officier van justitie, Evert Jan Thomassen ŗ Thuessink van der Hoop, om Kniesenburg gevangen te zetten, zie hier. Dat gebeurt ook, blijkens bevelen van 10 en 11 februari 1843, zie hier. Eenmaal opgesloten ondergaat Kniesenburg op 11 februari een verhoor.
Dan komt op 16 februari de burgemeester van Vledder, die er een dagtaak van lijkt te hebben gemaakt om belastende roddels over Johannes Hermanus te verzamelen, met een brief. Die wordt bij het dossier gevoegd.

De getuigenverhoren-1

Op 6 maart 1843 gaan de dagvaardingen uit voor getuigenverhoren door de rechter-commissaris Dirk Hendrik Westra. Er worden zes mensen gedagvaard voor vrijdag 10 maart negen uur 's morgens en er worden vijf mensen gedagvaard voor vrijdag 10 maart vijf uur 's middags. Op 8 maaart worden die dagvaardingen te Frederiksoord uitgereikt door Carel Frederik Poulie, die ooit vroeger voor de Maatschappij gewerkt had en toen een vreselijk tekort in zijn kas had, maar die nu deurwaarder te Meppel is.

Als eerste wordt op vrijdagmorgen de geneesheer van de vrije koloniŽn Dobber van de Velde verhoord. Hij blijkt er vooral op gelet te hebben of Coenraad Hulst na de twintigste dag na de steekpartij nog hinder van zijn wonden ondervond, want dat is belangrijk voor de strafmaat.

Daarna volgt het slachtoffer Coenraad Hulst. Vervolgens is het de beurs aan Hults dienstmeid de kolonistendochter Hillegonda Klaziena Vossebelt (zie over haar familie, haar verlate aankomst op de kolonie en roddels over haar bij de tuchtraad deze pagina).

De smid Lucas Faber heeft tijdens het verhoor bijzonder weinig te melden en datzelfde geldt voor de smidsknecht Frederik Karel Heintz. Van de gedagvaarde personen is er dus eentje niet op komen dagen: kolonist Willem Lodewijk Dammers (zie over hem en zijn gezin deze pagina). Ondanks de bedreiging in de dagvaarding dat ' ingeval van niet verschijning, de straffen der wet zullen worden toegepast'.

De getuigenverhoren-2

Dan de middagzitting op 10 maart 1843. De onderdirecteur van Wilhelminaoord Anne Hendriks Idserda weet niet zoveel over Kniesenburg omdat die bij Frederiksoord hoort. Door zijn verklaring beginnen al wat barstjes te komen in de door de burgemeester van Vledder verspreide roddels.

Dat wordt nog sterker bij het verhoor van kolonist Arnoldus Roffers. Kniesenburg heeft de steekpartij helemaal niet aangekondigd.

De jonge kolonistenzoon Arie Veldmeijer geeft een beschrijving van het laatste deel van de gebeurtenissen en maakt duidelijk dat Kniesenburg ook niet - zoals de burgemeester van Vledder beweerde - voor de gelegenheid een scherp mes had gekocht.

Antoinette Cornelia Montanus, dochter van de winkelier, betwist dat Kniesenburg na het gebeurde bij anderen had gepocht over zijn actie. En de kolonist Adrianus van den Brink, die als knecht in de schuur van Hulst werkt, wil overduidelijk niets met alles te maken hebben en verklaart het gewoon niet gevolgd te hebben omdat hij 'in het geheel niet nieuwsgierig naar de uitslag was geweest van hetgeen er gebeurde'.

De rechtszaak

De rechter-commissaris stuurt daarna alle stukken naar de officier van justitie en die 'requireert' op 13 maart dat de zaak voor de rechter komt. Daar gaat de rechtbank 14 maart mee akkord, waarop de officier reageert door de door de burgemeester van Vledder gesuggereerde'voorbedachte rade' erin te gooien en daarmee wordt de nog steeds vastzittende Johannes Hermanus gedagvaard om naar zijn berechting te komen.

Tussendoor komt de burgemeester van Vledder dan weer eens, die enkele eerdere roddels moet intrekken, maar ook constateert dat er bij de familie Dammers van alles aan gedaan wordt om Kniesenburg er een beetje goed van af te laten komen. Hij wil ze onder ede laten verhoren.

Dan bepaalt de rechtbank dat de zaak op 12 april 1843 voor de rechter zal komen. Er worden maar liefst veertien getuigen voor die zitting gedagvaard en de officier van justitie schrijft een requisitoir waar nog niets in staat. En dan is de grote dag, de rechtszitting op 12 april. Gevolgd door de uitspraak op 13 april. De voorbedachte rade wordt van tafel geveegd, maar Johannes Hermanus Kniesenburg krijgt wel vier maanden cel (waarvan hij er dus al twee achter de rug heeft).

Verzoekschriften Johanna

Terwijl Johannes Hermanus in de cel zit, maakt zijn echtgenote Johanna zich ernstige zorgen over wat er gaat gebeuren als hij vrij komt. Ze denkt dat de koloniedirectie het gezin dan opnieuw, voor de derde keer, naar de strafkolonie op de Ommerschans zal sturen. Ze besluit zich te wenden tot de mensen die hen in de kolonie hebben geplaatst, de subcommissie van weldadigheid Utrecht.

Haar eerste verzoekt schrijft ze 7 april 1843, dus nog voordat de rechtszaak is. Ze geeft daarin haar eigen beschrijving van het gebeurde tussen haar 'brave man' en de mishandelende adjunct-directeur, die daarop 'toevallig een sneedje' met het mes gekregen had.

Het volgende verzoekschrift schrijft ze op 17 april 1843, dus na de uitspraak van de rechter. Overigens is 'schrijft ze' waarschijnlijk niet juist. Ze ondertekent ze alleen. Geschreven zullen ze zijn door een van de dochters - Cornelia mede-ondertekent de eerste ook - die hun hele leven het (oede) koloniale onderwijs hebben genoten en dus de pen zullen kunnen hanteren. Beide verzoekschriften staan inclusief verwijzingen naar de scans op deze pagina.

Ontslaan van de kolonie?

Maar er is geen sprake van om de Kniesenburgs na de vrijlating van Johannes Hermanus naar de strafkolonie te sturen. De directeur der koloniŽn Jan van Konijnenburg wil definitief van de familie af. Hij stelt op 18 mei 1843, na een dubieuze samenvatting met feitelijke fouten van hun koloniale carriŤre, voor om de familie van de kolonie te ontslaan, zie de brief.

Hij schrijft niet aan de permanente commissie want die is afgelopen 1 januari 1843 afgetreden, maar aan de ''Heeren Hoofdambtenaren bij de Maatschappij van Weldadigheid tijdelijk belast met het bestuur der loopende zaken'. Die schrijven zenuwachtige commentaren in de kantlijn van de brief, waaronder:

Door wie is hij geplaatst en hoe? Door de subcommissie Utrecht uit de contributie.
Al den 8 July moet Kniezenburg terug keren in de kolonie - rest onleesbaar
Zouden wij niet ?? ?? aan den subcommissie Utrecht moeten kennisgeven dat de PC nog niet in functie is? - Of laten liggen voor de PC?

Van de kolonie afsturen

Het laatste gebeurt, De Hoofdambtenaren laten het liggen tot de permanente commissie - Johannes van den Bosch, Jeremias Faber van Riemsdijk en dominee Gerrit Ruitenschild - weer is aangetreden. Die bespreekt de brief van de directeur op 28 juni 1843 onder agendapunt N4. Ze besluit aan de subcommissie van weldadigheid Utrecht te vragen hoe zij hier tegenover staat.

De subcommissie reageert op 2 juli 1843 en vindt het prima de familie te ontslaan. Ze stuurt de twee hier boven genoemde verzoekschriften van de echtgenote van Johannes Hermanus mee, met het verzoek om Johanna te vertellen dat er geen aandacht aan die verzoeken besteed zal worden. Daarop neemt de permanente commissie op 4 juli 1843 onder agendapunt N4 het besluit om het gezin weg te sturen. Zie alle stukken.

 Het vertrek

Op 26 juli 1843 verlaat het gezin de kolonie. Ze vestigen zich in 'de hutten onder Noordwolde', oftewel het semi-illegale dorp van zelfgebouwde plaggenhutten dat als Noordwolde-Zuid bekend zal worden. Het vertrek verloopt niet rimpelloos. Op 31 juli 1843 schrijft de directeur daarover.

Hij stuurt mee een schrijven van 27 juli 1843 de - inmiddels bekende - adjunct-directeur voor de vrije koloniŽn Coenraad Hulst, waarin die schrijft dat de familie spullen heeft meegenomen die eigenlijk van de Maatschappij zijn. Hij voegt gedetailleerde beschrijvingen van die spullen bij en deelt mee dat daarom ook niet al het geld waarop Johannes Hermanus recht heeft aan hem is uitbetaald.

De vraag is of hier nog werk van gemaakt moet worden. Een maand later, op 24 augustus 1843 onder agendapunt N17, besluit de permanente commissie het er bij te laten zitten. Zie alle stukken.

Noordwolde-Zuid

In 'de hutten onder Noordwolde' wonen veel nakomelingen van kolonisten, bijvoorbeeld meerdere getrouwde dochters van Willempje van der Dooze. Er komen nog meer gezinnen bij.

- Op 15 mei 1844 trouwt dochter Cornelia Kniesenburg met Hendrik Fredrik Dammers, zoon van kolonist Willem Lodewijk Dammers. Ze krijgen op 8 juli 1844 een zoon Johannes Lodewijk Dammers, op 13 januari 1846 een dochter Cornelia Johanna Dammers, op 25 september 1847 een dochter Kornelia Wilhelmina Dammers,

- Zoon Johannes Hendrikus Kniesenburg heeft zich bij het gezin gevoegd en hij trouwt op 20 april 1848 z met Hermina Suzanna Dammers, dochter van kolonist Willem Lodewijk Dammers. Ze krijgen op 15 maart 1849 een dochter Hermina Suzanna Kniesenburg.

Dood Johanna

- Vier dagen later, 19 maart 1849 krijgen Cornelia en haar man weer een zoon Pieter Jacob Dammers en dat is de stand van de kleinkinderen als op 28 januari 1850 Johanna Kniesenburg geboren Claasen overlijdt.

- Dat jaar krijgen zoon Johannes Hendrikus en vrouw op 8 september 1850 nog een dochter Johanna Petronella Kniesenburg en Cornelia en haar man op 24 december 1850 een zoon Hendrik Fredrik Dammers.

- Dochter Johanna Kniesenburg verlaat op enig moment het huttendorp en trekt naar Amsterdam. Maar niet alleen, ze neemt een kolonistenzoon mee. Ze trouwt op 7 mei 1851: te Amsterdam met Jan Hendrik Boddendijk, zoon van kolonist Adriaan van Ommen Boddendijk. Bij die gelegenheid wordt als beroep van Johanna's vader, dus Johannes Hermanus Kniesenburg, opgegeven 'schilder'.

Dood Johannes Hermanus

Er komen nog drie kleinkinderen bij, twee in Noordwolde en eentje in Amsterdam, en dan, op 22 april 1853, overlijdt Johannes Hermanus Kniesenburg. Na tweeŽntwintig jaar kolonie (minus twee jaartjes te Utrecht) en bijna tien jaar huttendorp.