Naar het overzicht
van stukken over GENEESKUNDE





Geneeskundige verslag der Kolonien en Gestichten van de Maatschappij van Weldadigheid over het dienstjaar 1857


Op 19 februari 1858 zendt de directeur der koloniŽn het geneeskundig verslag over 1857 aan de permanente commissie. Hij meldt 'daarin geene melding gemaakt gevonden' te hebben 'van het vaccineren in de gewone koloniŽn, dat zoo ik meen ook is achtergebleven waarover ik den geneesheer zal onderhouden'.

Schrijver van het verslag is Jan Jacob Willem Voorhorst, arts van de vrije koloniŽn en tevens chef van de geneeskundige dienst in alle koloniŽn. Hij loopt de verschillende koloniŽn na, steeds beginnend met een chronologisch overzicht en daarna de verschillende ziektes over het hele jaar. Het verslag bevindt zich bij de post van de permanente commissie van 4 maart 1858 bij agendapunt N25, invnr 882.

Er zouden zeven bijlagen bij zitten, maar die zijn hier niet opgenomen. Ik heb extra interlinies toegevoegd en de tussenkopjes zijn van mijn hand, niet van Voorhorst. Interessant zijn ondermeer de financiele resultaten van de apotheek op de Ommerschans.


Ommerschans

Door de meer afwisselende weersgesteldheid in het begin van het jaar was te Ommerschans gedurende de eerste vier maanden het Katarrhaal-inflammatoire ziektekarakter het voorheerschende, terwijl het slijmvlies der ademhalingswerktuigen tot deze ziekteaard het meest geneigdheid toonde vanaf de eenvoudige katarrhus der neusholte, corijza, tot de meer uitgebreide Katarrhale aandoeningen der luchtpijptakken, en ware longontstekingen kwamen veelvuldig onder behandeling.
Ofschoon het slijmvlies van maag- en darmkanaal minder werd aangedaan, was hetzelve, in vergelijking van vroegere jaren, meer aan ziekte van dezen aard onderhevig.

In de maanden Mei en Junij viel het karakter moeijelijk te onderkennen, daar zich afwisselend ligte katarrhale en gastrische ongesteldheden voordeden.

In Julij, Augustus en September echter trad het gastrisch-bilieuze duidelijk op de voorgrond; voornamelijk waren het koortsen van dien vorm die zonder gevaar dreigende verschijnselen spoedig genazen.

De ziekten der drie laatste maanden kenmerkten zich weder door het zinkingachtige hetwelk erin doorstraalde; nu echter was het slijmvlies der darmkanaals, waar deze ziektenaard haren gestel vestigde; meestal waren het diarrheen welke onder eene korte behandeling ophielden, terwijl bij eene bijzonder gunstige gezondheidstoestand, ook de sterfte in dezen tijd haar minimum bereikte.Aan verschillende ziekten en gebreken zijn behandeld 1698 personen van welke 1433 hersteld, 149 overleden en op ultimo december 116 onder behandeling bleven.

Er zijn 19 lijders aan oogziekten behandeld waaronder twee gevallen van ontsteking der regenboog uit syphilitische oorzaak, welke niet dan door eene ingrijpende behandeling herstelde; overigens waren het katarrhale ontstekingen van het bindvlies, welke voor eene korte behandeling weken.

Aan syphilis leden 15 personen, meestal meisjes, bij welke deze ziekte reeds lang bestaan had, en eene langdurige behandeling onvermijdelijk maakte. 11 van deze zijn hersteld en 4 bij het einde des jaars onder behandeling gebleven.

131 lijders aan schurft genazen onder de Gewone Kuur. Het ontstaan dezer ziekte is hier eene zeldzaamheid, doch waren zij die eraan leden, bij hunne aankomst alhier reeds besmet.

Het getal lijders aan uitwendige ziekten en gebreken bedroeg 118, van deze zijn 98 hersteld en 20 ter behandeling gebleven. Met uitzondering eenen breuk van den hals des dijbeens eenen 83 jarigen grijsaard, die bij het einde des jaars nog niet hersteld was, en ook weinig hoop op deed doenden, eene breuk van het sleutelbeen, en eene ontwrichting des opperarmbeens, benevens eene belangrijke beenzweeren en andere bijzweeringen, leverde de heelkundige praktijk niets vermeldingswaardigs op.

Bij 34 verlossingen werd slechts eenmaal de kunsthulp vereischt. 49 kinderen werden met goed gevolg ingeent.

De bereiding van een aantal geneesmiddelen ten behoeve der verschillende Kolonien leverde de volgende uitkomsten op:

Er is aan geneesmiddelen vervaardigd voor een waarde  É 2578,64
Waartoe aan grondstoffen verbruikt voor een waarde
É 1287,45
 Hetwelk een voordeel oplevert
É 1291,19
 Hier afgetrokken wegens salaris en brandstoffen
É 179,00
Blijft als zuivere winst over É 1112,19

Het stukje lands ter grootte van 14 Nederlandsche roeden, afgestaan ter kweeking van geneeskrachtige kruiden heeft aan gedroogde kruiden opgeleverd eene waarde van f 59,55, welke uitkomst nog gunstiger konde  geweest zijn, had de aanhoudende droogte zulks niet verijdeld.
De 50 aangekochte lauro-cerasus planten beloven een beduidend voordeel te zullen opleveren.
In de apotheek zijn 41.429 recepten bereid, waarbij de adsistent en leerling zich door bestendige vlijt onderscheidden.


Veenhuizen-1

Aan het 1e gesticht en in de buitendienst van het 2e was het jaar 1857 vruchtbaar aan koortsen. Welke in de eerste maanden tot het geminachtige overhelden, om zich later meer tusschenpoozend en zinkingachtig te vertoonen.
Onder de voorgekomen ontstekingen verdient slechts als van eenig belang, eene hersenontsteking aan het 1e Gesticht genoemd te worden welke met gewenschte uitslag is behandeld.
De oogziekten waren, behalve eenige zinkingachtige, over het geheel van eene klierachtig aard. Van Venusziekte bleef men geheel bevrijd.

Aan pokken deden zich twee gevallen voor; terwijl 66 lijders aan schurft hiervan genezen werden.

De verloskundige praktijk leverde niets buitengewoons op. Ook op heelkundig gebied is het voornaamste in eene breuk der elleboogspijp, en eene tweede van het opperarmbeen vervat.


Veenhuizen-2 en Veenhuizen-3

Was de gezondheidstoestand aan het 1e Gesticht gunstig te noemen, ook aan de andere Gestichten was die voldoende, uitgezonderd in de drie eerste maanden, toen zich eene epidemie van zenuwzinkingkoorts ontwikkelde; ofschoon deze ziekte bij haar ontstaan een dreigend aanzien vertoonde, bleef het aantal gevallen tot 70 beperkt, van welke er acht doodelijk afliepen.

Wat aangaat de wending in ziektekarakter, zoo was hetzelve aan alle Gestichten van onmerkbaar verschil. Het getal overledenen aan de Gestichten 2 en 3 is gering te noemen, in aanmerking nemende het individu zoo als het hier voorkomt, betreffende ouderdom, vroegere losbandige levenswijze, doorgestane armoede, gepaard aan heimwee, en naberouw.

In de maanden September en October deden zich veele tusschenpoozende koortsen voor, waarvan eenige tot het typheuze en apoplectische overhellende.

In het laatste der maand September en de maand October deed zich de pokziekte, die gedurende het vorige gedeelte des jaars intercurrent te noemen was, in een epidemisch voor, hetwelk echter eene meer bepaalde oorzaak had, hebbende de meeste moeders de opkoming der koepokken bij hunne kinderen verstoord en vernietigd, door het wantrouwen in de koepokstof, genomen van een kind dat lijdende was aan hoofdzeer en bijkomende huidziekte.

De meeste der 26 voorgekomene gevallen waren varioloides vaccinae. Vier kinderen zijn eraan overleden.

Het belangrijke hetgeen zich in het heelkundige vak heeft voorgedaan bepaalde zich tot acht arm- en beenbreuken, waaronder een sedert geruimen tijd bestaan hebbende breuk in de hals des dijbeens, welke des niettegenstaande genas;
tien gedeeltelijke ontwrichtingen van voorhand en voorvoet,
en verscheidene veelal op de stoomfabrijk bekoomene beleedigingen den vingers, soms met verlies van den vingertop.

In het laatst van November werd een man in het 2e Gesticht opgenomen als manideus, behelt met een zeer groote linkerzak waterreuk, welke na de kunstbewerking door uitsnijding van een deel der tunica vaginalis communis, volledig hersteld is, zonder eenige overblijvende aandoening van het sensorium commune, als andersints.

Van de 39 aan hoofdzeer behandelde patiŽnten zijn er 32 genezen.

De gevallen van syphilitische aard waren meestal slem dier of overgeerfd, van primaire aard kwamen er zes voor, welke alle hersteld zijn.

De behandeling der oogziekten heeft zeer goede uitkomsten opgeleverd. Verschiedene hebben het gezicht herkregen, de meeste aandoeningen waren bindvliesontstekingen, zweeren op het hoornvlies, gepaard met lichtschuwheid, en meest allen van rheumatische aard.

Onder de 43 verlossingen waren vijf vroeggeboorten, van welken eene, door opvolgende baarmoederonsteking, den dood ten gevolge had. Vijf malen was de aanwending van instrumenten noodzakelijk terwijl zes malen de kunstmatige afhaling der moederkoek geschiedde.

Als een bijzonder ziektegeval verdient nog vermelding van eene vrouw, welke aan het 2e Gesticht is opgenomen en lijdende was aan melaatschheid (elephantiusuc gradecorum), welke ziekte door overgrootte gitten morphine scheen in toom gehouden te kunnen worden.
   

Vrije koloniŽn

Te Frederiks- en Willemsoord c.a. waren in de drie eerste maanden des jaars zooals gewoonlijk in dien tijd, de meest voorkomende ziekten van zinkingachtige en rheumatischen aard in de vorm van ontsteking of koorts; vooral in de maanden Maart en April was het deeze laatste (de koorts) die, alhoewel naar het zenuwachtige overhellenden, zich nog altijd als zinkingachtige oorsprong deed kennen. Ofschoon in de omstreken de zenuwzinkingkoorts sporadisch, in sommige zelfs ligt epidemisch, heerschte, heb ik dezelve onder mijne lijders niet als zoodanig zuiver bestaande kunnen opmerken.

In de maanden Mei en Junij kwamen er meer gastrische ongesteldheden voor, welke mij als een bepaalde wending tot het gastrisch-bilieuze zoude zijn voorgekomen, ware het niet dat ik dien tijd 29 kinderen lijdende aan kinkhoest met gastrisch-catharrhaal karacter behandeld heb.

In de maand Julij geene bepaalde neiging te onderkennen geweest zijnde, deed zich in de maand Augustus eene ware epidemie van catharrhale aandoeningen van maag en ingewanden voor, copieuze waterachtige ontlastingen op het laatst, hoofdzakelijk bij kinderen van tenesmi en bloedontlastingen, vergezeld gingen veelal met hevige buik- en maagpijn gepaard.
Meestal was het braken een constant verschijnsel, terwijl bij eenige ook krampachtige bewegingen der extremiteiten werden opgemerkt.
Hoe groot ook het getal lijders aan die ongesteldheid geweest zij, was de ziekte op zichzelve meer lastig en pijnlijk als gevaarlijk, zijnde er geene enkele bezweken.

De maand September onderscheidde zich door meer zuivere ontstekingen; hieronder waren van belang: eene ontsteking van het spinnewebsvlies, eenige long-, borstvlies- en keelontstekingen.

De twee volgende maanden leverden betreffende de behandelde ziektegevallen te weinig op, om een heerschend karakter te mogen vaststellen.

De laatste maand toonde zich meer ontstekingwekkend daar zich, buiten andere ongesteldheden van dezen aard, nog zes lijders aan kinkhoest voordeden, welke nu echter eene bepaalde ontstekingweerende behandeling vereischte.
Opmerkingswaardig is, dat bij beide gelegenheden dat deze ziekte heerscht uitsluitend de 1e Kolonie door dezelve bezocht werd.

Aan pokken werden zes lijders behandeld en genezen.

Syphilis werd in vijf gevallen vertegenwoordigd waaronder drie van primaire, twee van secundaire aard.

Oogziekten waren ook hier van zinking- of klierachtige aard; Eene belangrijke zweer op het hoornvlies, welke voor eene langdurige behandeling week, is het eenige, wat onder deze rubriek den vermelding waard is.

Op het gebied der heelkunde kwamen voor: eene schouderontwrichting, eene breuk des scheenbeens, twee breuken van het sleutelbeen, eene bloedige hechting van een half afgeslagen oor, alsmede eenige zweeren en abcessen van meerdere of mindere omvang en belang.

In de verloskunde werd in 5 van de 48 verlossingen de aanwending van kunsthulp noodzakelijk; bij eene dezer, zijnde eene voetligging, werd terwijl ik mij, zijnde er hoegenaamd geene weeŽn, even verwijderd had om eenige geneesmiddelen te halen, het kind, hetwelk reeds eenigen tijd dood geweest was, eensklaps tot den schouders geboren, waarna de armen naast het hoofd bijna onbeweeglijk achterbleven; na verscheidene vermoeijende pogingen, tot ontwikkeling van deze positie, mogt zulks na aanhoudende krachtsinspanning eindelijk gelukken, toen eene opvolgende bloeding de kraamvrouw bijna het leven gekost had. Desniettegenstaande is de vrouw betrekkelijk spoedig hersteld.

Op de bevolking van gemiddeld 3047 zielen bedroeg het aantal zieken 1722, waarvan 54 zijn overleden.

Aldus opgemaakt te Frederiksoord
den 17 Februarij 1858
J.J.W. Voorhorst
medicinae et art. obstr. dr.