Archiefstukken komen uit het archief van de Maatschappij van Weldadigheid bij het Drents Archief, toegang 0186.
Brievenboek tweede helft 1820 is inv.nr. 19, notulen pc  inv.nr. 38. Daarna  ingekomen post november 1821 inv. nr. 59, bericht Zutphen uit Staatscourant 30 juni 1820. Ommerschansverslag uit de Star 1821 pagina 634, over de brooddiefstal in een brief van Fenner dd 14 februari 1823 inv. nr. 64,  de plaatjes en bijbehorende informatie over de vrijlating komen uit de Star 1822 pagina 616-617. De directie over de weduwe Flap 24 november 1822 inv.nr. 63, brieven over Feijst en Adam van Schie inv. nr. 70. Verder is gebruik gemaakt van gegevens over Willem Hendrik van Schie verschaft door Ben Brinkman van stamboom Brinkman-van Balen (zie onderaan de pagina).

 


Drie Delftse Wezen


Augustus 1819 verkrijgt de Maatschappij het vruchtgebruik van de verlaten vesting de Ommerschans in de buurt van het Overijsselse Ommen. Maart 1820 komt onderdirecteur Fenner er wonen en beginnen summiere bouwwerkzaamheden zodat de vesting alvast dienst kan gaan doen als strafkolonie.
In De proefkolonie blz 265 en De strafkolonie blz 21 wordt vermeld dat najaar 1820 drie weesjongens uit Delft de eerste strafkolonisten worden. Hier aanvullende bijzonderheden, data en namen van die drie eerstelingen. Een sterretje bij een naam betekent dat onderaan de pagina aanvullende informatie staat.


September 1820 komt er bij de pc een verzoek binnen of de regenten van het Gereformeerd Weeshuis te Delft tijdelijk enkele jongeren  tot aan hun 21ste in de kolonie kunnen stallen. De vraag wordt doorgespeeld aan Johannes van den Bosch, die op dat moment nog bezig is de net opgerichte kolonie Willemsoord uit de startblokken te schieten, en die laat vanuit Steenwijk weten dat het wel kan. Waarop de notulen van de pc van 20 september 1820 melden:
'Besloten aan de subk. te Delft te schrijven, dat, het voor de plaatsing van kinderen voor zoodanig een korten tijd, en zonder verbinte­nis om dezelven daarna door anderen te vervangen, in 't algemeen buiten de gewone kontrak­ten valt, de P.K. thans echter juist gelegenheid ter plaatsing van dezelven heb­bende, bereid is die kinderen tegen ƒ60 jaar­lijks per hoofd, tot hun 21ste jaar overtenee­men.'
Precies een week later wordt het contract getekend en op vrijdag 6 oktober 1820 komen vijf jongens in Willemsoord aan.
Van Hendrik Wetsteen, van wie alleen de vader Jacob bekend is en die als beroep schoenmaker heeft, en Andries van der Beek, van wie de regenten als beroep opgeven ´eerst kleedermaker nu werkende in een sayetfabriek´, wordt verder niet zo veel vernomen. Ze verlaten na een paar jaar rustig de kolonie. Maar de andere drie lijkt het er vanaf het begin niet te bevallen.

Drie dagen later al maakt Johannes van den Bosch in een brief melding van
'de desertie van drie der onlangs van Delft aangekomene jongens.'
De pc vergadert daarover, waarna zij de Delftse regenten
'voorstelt om die 3 knapen onder behoorlijk geleide naar de kol. te rug te voeren, ten einde van daar naar de Ommerschans getransporteerd te worden.'
De president regent van het gereformeerd weeshuis te Delft heeft ze dan inmiddels - 18 oktober - al in de kraag laten vatten en volgens het brievenboek geeft hij
'Berigt de 3 uit de kolonie gedeserteerde jongens onder politiek geleide weder derwaards te zullen doen transporteren, verzoekende de koloniale wetten naar goedvinden aan hun te appliceren.'

Met 'politiek' zal ongetwijfeld 'politie' bedoeld zijn. De brief zelf is er niet, want dit is het gedeelte van het archief dat is leeggeroofd door een onverlaat die de sporen van Willem en Marianne der Nederlanden trachtte te wissen (zie hun verhaal elders op de site), dus we moeten het doen met brievenboekvermeldingen en notulen. Die laatsten berichten van een brief van 30 oktober van Benjamin van den Bosch en die 'meldt nog dat de 3 jongens uit Delft aangekomen zijn en naar de Ommerschans worden getransporteerd'. Het is onbekend welke dag ze precies aankomen, de Star heeft het later over 1 december, maar het brievenboek meldt een brief van 2 november uit de Schans met kennisgeving van de 'aankomst der Delftsche weeskinderen en derzelver indeeeling bij den onderopzigter Zijl'.


Namen

Met Zijl wordt bedoeld sergeant Ignatius Seil die in het prille begin toezicht hield op de proefkolonie. Blijkbaar wonen de drie allereerste strafkolonisten in huis bij deze 44-jarige Luxemburger met een reputatie van hardhandig optreden.
De oudste stamboeken van de Ommerschans dateren van enkele jaren later - voor zover ik kan nagaam is invnr 1442 de eerste en is die aangelegd in 1824 - maar uit brieven valt te achterhalen wie die drie Delftse wezen zijn: Leendert van der Feijst*, Adam van Schie* en Hendrik Willem van Schie*. Je zou verwachten dat die laatste twee familie van elkaar zijn, maar dat is niet zo. In de buurt van het watertje de Schie zal die naam nu eenmaal tamelijk vaak voorkomen.
Leendert en Adam zijn allebei deze zomer zeventien geworden, Hendrik Willem van Schie is een jaartje ouder en hem wil ik in dit stukje vooral gaan volgen. In de kolonie-administratie staat hij als Hendrik van Schie, maar voluit is hij in 1802 geboren als Hendrik Willem van Schie, zoon van de dan 48-jarige Cornelis Roeland van Schie. In augustus 1820, Hendrik Willem is dan achttien jaar, overlijdt zijn vader. Zijn moeder leeft nog, maar blijkbaar is er geen geld om in het levensonderhoud van haar zoon te voorzien, zodat hij onder beheer van de regenten van het Delfts weeshuis komt en oktober 1820 de route Delft-Willemsoord-Delft-Willemsoord-Ommerschans aflegt.

Het is daar nog rustig. De komende maanden druppelen diverse weeskinderen binnen die op de kolonie iets hebben gedaan wat niet mocht en er vormt zich een verzameling jongeren die op het land rondom de schans werkt en door sergeant Seil in de gaten gehouden moet worden. Dat lukt slechts tot op zekere hoogte. Van een daar vastgehouden meisje wordt gemeld dat zij 'zich aan meer dan eene ondeugd schuldig gemaakt' zou hebben..



Schapen geslacht

Op het eind van het jaar verkrijgt de Maatschappij de rechtsmiddelen om ook koloniale gezinnen naar de strafkolonie te sturen. Het eerste gezin dat in april 1821 die twijfelachtige eer geniet is dat van de oude Johannes Bosch (Proefkolonie blz. 281). En op 18 november 1821 meldt de directeur de volgende:
'Wijders heb ik te rapporteren dat de kol. J. de Wolff uit kolonie no.3, twee der aan hem van wegen de Maatschappij toevertrouwde schapen, zonder voorkennis van den Ond. Direkteur hebbende geslacht, dezelve voor de Raad van Policie te Steenwijk is gebragt, door haar naar de Ommerschans is verwezen, en ten gevolge daar van den 15. dezer met zijn huisgezin is getransporteerd.'

J. de Wolff komt vaker voor als Pieter Wolf en het vaakst als Petrus Josephus Wolfs*. Hij is de eerste kolonist uit Zutphen. Met vrouw en vijf kinderen, en een 6de op komst, was hij juni 1820 in Willemsoord aangekomen. De subcommissie van weldadigheid Zutphen publiceert een krantenberichtje om te laten zien hoe blij het gezin daar mee is: 
'Verleden vrijdag morgen, den 23sten dezer, is door de alhier geves­tig­de sub-commissie der maatschappij van Weldadigheid, naar Amster­dam, per schip, afgezonden, het huis­gezin van Pieter Wolf, bestaande uit man, eene hoogzwangere vrouw en vijf kinderen, ten einde van daar verder te worden overge­bragt naar Frederiksoord, in welke kolo­nie hetzelve door de permanente Commissie was opgeno­men. Het is moeijelijk, zich een denk­beeld te vormen van de vreugde, met welke deze lieden bezield schenen, bij het vooruit­zigt op hunne aanstaande loonsverbetering (..)'

Het is nogal een omweg, van Zutphen naar de kolonie over Amsterdam, maar het kan helemaal over het water en dat is gezien de kwaliteit van het Nederlandse wegennet wel zo prettig. In tegenstelling tot wat het krantenbericht meldt gaan ze niet naar Frederiksoord maar naar Willemsoord en daar is de directie over het algemeen best tevreden over het gezin. Zie ook de lovende woorden als ze vrijgelaten worden in het plaatje verderop de pagina. Maar dat met die schapen kan echt niet.
Ook mee naar de Ommerschans waar zij Hendrik en de nodige andere leeftijdsgenoten zal treffen gaat de oudste dochter, Dora Wolfs, of Theodora Catharina Wolfs, nu 19 jaar.


Merkelijk beteren

In een verslag over de strafkolonie op de Ommerschans noemt de Maatschappij ook 'een paar jongelingen van Delft, die zich thans rees merkelijk beteren'.  Samen met een andere veroordeelde heeft Hendrik een niet onaantrekkelijk baantje: 'zij waaren voerlieden of geemploieerd bij den wagens der Maadschappij'. Maar de schilderachtige onderdirecteur van de Ommerschans, luitenant Fenner, beschrijft in zijn gebrekkige Nederlands dat zij van hun positie als paard- en wagenrijders misbruik maken en in juni 1822 een diefstal plegen: 'zij hadden brood van der Maadschappij, dat voor de paarde bestemd waar, ontvreemd, en an eenen vreemden daghuurder in dienst der Maadschappij verkogt.'
Het leidt tot een conflict tussen Fenner en zijn directe baas, de inmiddels benoemde adjunctdirecteur van de schans. Fenner wil dat de jongens gestraft worden, zowel 'tot nut en waarschouwing der bijden jongelingen' als ook ten voorbeeld van de andere strafkolonisten, 'daar de geheele kollonie reeds kennis darvan heefd'. Maar de adjunctdirecteur wil het met de mantel der liefde bedekken. Hij heeft blijkbaar een positieve indruk van Hendrik want 'darnevens recommendeerte ZWEdGest. den andern wees H. van Schie, als een wel oppassende jonge an ZWEdGest. den Heer Generaal, dardoor hij uit der strafkollonie ontslagen wierde'.

'ZWEdGest' is in dit citaat de adjunctdirecteur en 'ZWEdGest. den Heer Generaal' is Johannes van den Bosch.
De aanbeveling tot vrijlating wordt opgevolgd. In die zomer van 1822 is op het middenplein van de schans een gigantisch gebouw opgetrokken, de bedelaarskolonie. De strafkolonisten komen in de huisjes op de wal, maar in september/oktober zullen de eerste transporten bedelaars arriveren en dan wordt het een gekkenhuis en men wil voor die tijd blijkbaar ruimen. Op 14 augustus 1822 worden voor het eerst strafkolonisten teruggeplaatst naar de vrije koloniën.





Er zijn er nog een paar die op vrije voeten komen. Niet de tegelijk met Willem Hendrik opgesloten andere Delftse wezen, maar wel:
- Gerrit Molen*, een bestedeling uit Hoogeveen, die ook een desertiepoging had ondernomen, maar die - 'ofschoon weinig vlugheid van geest en handen bezittende'- volgens de directie inmiddels 'toch het ruwe werk wél geleerd' heeft.
- Elisabeth Leefman, die ooit vanuit Den Haag bij de 'swaar gebroken' proefkolonist Rigagneau* was ingedeeld (Proefkolonie blz. 85) en die ‘uithoofde van haar gedrag met een gehuwd man buiten de kolonie no.1' naar de strafkolonie was gestuurd, komt nu vrij als 'werkzaam en goed van gedrag'.
- Geesje Nieuwenhuis*, dochter van kolonist Nieuwenhuis uit Groningen, sinds een klein jaar vast. Zij 'wenscht bij hare ouders terug te keeren', en dat gebeurt nu.
- Eeltje de Haan, dochter van proefkolonist de Haan* uit Sneek, mag gaan omdat er een dienstje voor haar geregeld is.

En daarnaast zijn er ook twee gezinnen die naar de vrije koloniën terug mogen. Johannes Kniessenburg, een half jaar geleden wegens dronkenschap met zijn gezin in de strafkolonie terechtgekomen. En......






De twee gezinnen en vijf jongeren maken de terugreis zonder begeleiding, maar met reisgeld dat ze aan jenever opmaken, en het wordt een dolle rit, maar die beschrijf ik nog wel eens in een ander verhaal.
Hendrik Willem van Schie is inmiddels van halfwees geheel wees geworden, want zijn moeder is in juni overleden. Hij wordt ondergebracht in een huishouding van Hoogeveeners.


De weduwe Flap

Hoogeveen had in midden 1820 naar Willemsoord onder andere afgevaardigd zes wezen die verzorgd zouden worden door Frederik Koster en een huishoudster. Frederik Koster* was bij aankomst al 68 jaar en hij overlijdt in mei 1820 op zijn 70ste. Daarna rustte alles op de schouders van de huishoudster, Trientje Roelofs weduwe Flap*, ook al ver in de zestig. De directie is niet gelukkig met haar en noemt haar
'een aller ongeschikst voorwerp voor hare bestemming, als zijnde door hare jaren niet in staat werk van eenig aanbelang te verrigten, van het eigentlijke vrou­welijke huiswerk als stoppen, naijen enz. kan zij niets immers doet zij niets, waardoor de kinderen altijd met onrijne gescheurde kle­ding gaan'.
In het midden latend hoeveel daar van waar is, Willem Hendrik van Schie komt daar in huis. Ze wonen Willemsoord hoeve 55.
Plattegronden zijn er niet, dus het valt niet na te gaan hoever dat verwijderd is van hoeve nummer 139 waarnaartoe de familie Wolfs is teruggekeerd. Wel valt met zekerheid te zeggen dat Willem Hendrik en Dora dat najaar van 1822 contact met elkaar hebben. Als we tenminste vanaf de geboorte van hun zoon gaan terugrekenen...

Begin 1823 zoekt en vindt Hendrik werk buiten de kolonie. Hij verhuurt zich aan een boer uit de omgeving en gaat 9 februari weg uit Willemsoord. Of hij vindt onderdak bij die boer of hij bouwt een illegaal huisje in de gemeente Steenwijkerwold. Op 5 maart krijgt hij formeel ontslag van de kolonie, naar ik aanneem met medeweten en toestemming van de Delftse regenten. Hij is dan net 21 geworden.
Na enkele maanden volgt de dan hoogzwangere Dora Wolfs. Op 11 juli 1823 schenkt ze het leven aan een zoon die Hendrik wordt genoemd en die door Hendrik wordt gewettigd als hij en Dora een maand later trouwen. Het is een gemengd huwelijk, Willem Hendrik is hervormd en Dora rooms-katholiek. De uitkomst is dat het zoontje katholiek gedoopt wordt. Hun vestigingsplaats is Steenwijkerwold en daar volgt in 1826 nog een kind, maar vermoedelijk overlijdt die al snel.

Dat is ook het jaar dat het niet meer zo best gaat. Alleen 's zomers valt er bij boeren in de omtrek werk te vinden, 's winters is het armoe. Ze nemen hun intrek bij Dora's ouders, maar daar wordt ook niet genoeg verdiend om die extra monden goed te kunnen voeden. In december van dat jaar vraagt Delft of er geen hoeve over is waar Hendrik en zijn gezin als kolonisten gevestigd kunnen worden, maar dat gaat niet door.
Het gezin trekt dan naar het Westen, maar helaas wordt het geen geval van ´ze leefden nog lang en gelukkig´. Hendrik overlijdt in Den Haag in 1832, dus op 30-jarige leeftijd, en vermoedelijk leeft Dora ook niet heel lang, want in augustus 1837 komt hun zoon Hendrik, dan net veertien geworden, bij zijn grootouders wonen. Hij blijft acht jaar bij de familie Wolfs in huis, dan trouwt hij met een dochter van kolonist Feskens* en wordt hij zelf kolonist. Via zijn oudste dochter raakt hij geparenteerd aan andere kolonistengeslachten, van Ham en Deems, en hij blijft zijn hele leven kolonist, zodat de naam, zij het als ´Verschie´, toch voortleeft op de kolonie..


De andere twee Delftse wezen

Leendert van der Feijst en Adam van Schie blijven langer in de strafkolonie. Voor Leendert van der Feijst komt de bevrijding in augustus 1824 na een briefje uit Delft:
'Aan den jongeling Leendert van der Feijst, van wege de Maatschappij van Weldadigheid in de Ommerschans geplaatst, wordt van wegen HH Regenten van het Weeshuis der Hervormden, zijn verzocht ontslag uit voorm. gesticht toegestaan, als den vollen ouderdom van 21 jaar bereikt hebbende.'
Adam van Schie was voorjaar 1823 opgeroepen voor de militaire dienst, maar volgens de directie van de koloniën teruggekeerd
'als zijnde voor den dienst der Nationale Militie te klein bevonden'
Of hij was in een jaar tijd sterk gegroeid of een ander  legeronderdeel wilde hem wel hebben, want het stamboek meldt dat hij april 1824 'als militair' van de Ommerschans is vertrokken. Dat wisten ze in Delft niet en hun briefje van september 1824 komt daardoor als mosterd na de maaltijd. Dat bevat namelijk het verzoek
'Adam van Schie definitief te ontslaan, en hierdoor het kontrakt do 27 sept. 1820 voor vervallen te houden'.






Nadere informatie over betrokkenen
Wordt nog aangevuld; vet is een externe link, bij een niet-vette link blijf je op deze pagina's.

- Leendert van der Feijst zou volgens de kolonie-administratie zijn geboren 6 augustus 1803, met als mogelijke ouders Leendert van der Feyst en Maria van Meurs. Als beroep staat genoteerd verver en glazenmaker. In zijn latere leven zal hij in de koloniën terugkeren als arbeidershuisgezin in Veenhuizen.

- Adam van Schie zou volgens de kolonie-administratie geboren 23-8-1803 en zou volgens diezelfde (niet altijd betrouwbare bron) een zoon zijn van Salomon van Schie en Adriana Jousma. Hij is een naamgenot van de Delftse schipper wiens boot in 1807 de Leidse kruitramp veroorzaakte, maar ik zie geen familieverband.

- Hendrik Willem van Schie plus de zoon van hem en Dora komen voor in de stamboom Brinkman-van Balen (zie nr. 92 voor Hendrik).

- Gerrit Molen wordt even genoemd bij Willemsoord hoeve 37

- Voor Rigagneau/Leefman zie het file Rigagneau

- Enkele nakomelingen van kolonist Hendrik Jannes Nieuwenhuis zijn te vinden op de Nieuwenhuis-genealogie site.

- Zie voor proefkolonist Thijs Douwes de Haan en zijn gezin zijn file op de site.

- Petrus (Josephus) Wolfs zal zijn hele leven op de kolonie blijven. Zoon Willem trouwt met een dochter van kolonist Feskens (zie hieronder) en neemt de hoeve over. Een zoon en een dochter daarvan trouwen ook 'binnen de kolonie'.

- Adrianus Feskens kwam vanuit Breda als gewoon kolonist, maar werd in 1829 vrijboer op de gronden rond de gestichten te Veenhuizen. Omdat twee medespelenden in dit verhaal met dochters van hem huwen, heb ik de link naar zijn gegevens in de genealogie Feskens hier gezet. Een waarschuwing: op de gezinsbladen bij het Drents Archief wordt hij abusievelijk Teskens genoemd.

- Frederik Koster was te kort op de kolonie, aankomst 5-6-1820, overlijden 5-5-1822, om veel sporen achter te laten. Externe gegevens nog niet gevonden. Trientje Roelofs weduwe Flap blijft tot haar dood in 1838 op de kolonie, eerst nog als huisverzorgster daarna als ingedeelde bij diverse gezinnen. Zie ook Willemsoord hoeve 38.

- Haar meegekomen dochter Hendrikje Flap trouwt in 1825 ingedeelde Abraham  Grunnekemeier. Ook bij die in huis wordt moeder Flap enkele malen ingedeeld. Zie ook Willemsoord hoeve 46